Androlog — czym się zajmuje i kiedy warto go odwiedzić?

Czym zajmuje się androlog?

Andrologia zajmuje się męskim układem płciowym i rozrodczym, obejmując zarówno diagnostykę, jak i leczenie jego schorzeń. Specjalista w tej dziedzinie rozpoznaje hipogonadyzm i inne zaburzenia hormonalne, jak na przykład niedobór testosteronu, prowadząc szczegółowy wywiad oraz badanie fizykalne zewnętrznych narządów — jąder, moszny i penisa.

Ocena płodności mężczyzny zwykle zaczyna się od seminogramu. Według wytycznych WHO wartości referencyjne to:

• objętość ≥1,5 mL,
• stężenie plemników ≥15 mln/mL,
• całkowita ruchliwość ≥40%,
• odsetek prawidłowej morfologii ≥4%.

W razie potrzeby androlog zleca też badania hormonalne, na przykład oznaczenie całkowitego testosteronu (zwykle 8–30 nmol/L). Jeśli podejrzewa się problemy z przewodami wyprowadzającymi nasienie, stosuje się techniki obrazowe — najczęściej USG moszny z Dopplerem lub USG transrektalne. W przypadku niepłodności lekarz może też inicjować diagnostykę genetyczną, w tym testy mikrodelesji AZF (stwierdzane u 5–15% mężczyzn z azoospermią) oraz badania mutacji genu CFTR.

Andrologia obejmuje także rozpoznawanie i leczenie dysfunkcji seksualnych, takich jak:

• zaburzenia erekcji,
• przedwczesny wytrysk,
• obniżone libido.

Terapia może obejmować farmakoterapię, leczenie hormonalne oraz współpracę z psychologami. Specjalista współdziała ponadto z urologami, endokrynologami i chirurgami, aby zapewnić pacjentowi kompleksową opiekę. Dla mężczyzn w okresie andropauzy androlog monitoruje spadek testosteronu — po 30. roku życia jego poziom zwykle obniża się o około 1–2% rocznie — oraz proponuje odpowiednie wsparcie terapeutyczne. Lekarz oferuje też edukację zdrowotną i działania profilaktyczne związane ze zdrowiem intymnym i chorobami układu rozrodczego, a często współpracuje z ośrodkami leczenia niepłodności, by zapewnić pełen zakres usług.

Kiedy warto odwiedzić androloga?

Nagły, silny ból w okolicy moszny to sygnał do natychmiastowej konsultacji lekarskiej. Skręt jądra to stan nagły — im szybciej zostanie oceniony, tym większe szanse na zachowanie narządu, dlatego najlepiej działać w ciągu 6 godzin. Gdy wyczujesz guz lub twardy guzek w jądrze, nie zwlekaj z diagnostyką — może to być objaw wymagający pilnej oceny, w tym wykluczenia nowotworu.

Zmiany na penisie, takie jak:

• owrzodzenia,
• krosty,
• krwawienia,
• nietypowy wyciek,

często świadczą o infekcji lub chorobie przenoszonej drogą płciową — wtedy również warto umówić się do specjalisty.

Trwające co najmniej 3 miesiące zaburzenia erekcji, nawracający przedwczesny wytrysk czy stały spadek libido powinny być ocenione przez androloga, który pomoże znaleźć przyczynę i zaproponuje terapię. Jeśli staracie się o dziecko i bezskutecznie próby trwają 12 miesięcy (albo 6 miesięcy, gdy partnerka ma 35 lat lub więcej), warto zbadać męską płodność.

Pewne wydarzenia zwiększają ryzyko problemów z płodnością, takie jak:

• przebyte zapalenie jąder po śwince,
• chemioterapia lub radioterapia,
• urazy jądra,
• wodniak,
• wnętrostwo,

i wtedy konsultacja jest szczególnie wskazana.

Objawy andropauzy, takie jak:

• przewlekłe zmęczenie,
• utrata masy mięśniowej,
• zmiany nastroju,

również uzasadniają ocenę hormonalną. Po niechronionym kontakcie seksualnym, gdy pojawią się ból, pieczenie lub wydzielina, zgłoś się na badania w kierunku infekcji intymnych i leczenie.

Planując procedury wspomaganego rozrodu lub podejrzewając choroby dziedziczne, omów z andrologiem możliwość badań genetycznych. W publicznej opiece zdrowotnej często potrzebne jest skierowanie od lekarza rodzinnego, zaś w prywatnych placówkach możesz umówić się bez niego. Na konsultację zabierz historię chorób, listę przyjmowanych leków oraz wyniki wcześniejszych badań laboratoryjnych i obrazowych — to przyspieszy ustalenie diagnozy.

Jakie badania obrazowe i laboratoryjne zleca androlog?

W diagnostyce męskich problemów zdrowotnych podstawą są badania obrazowe:

• USG moszny (jąder),
• USG penisa.

Dzięki technice Dopplera lekarz może wykryć:

• żylaki powrózka nasiennego,
• guzy,
• wodniaki,
• zmiany zapalne,
• zaburzenia przepływu krwi.

Wszystkie te informacje są przydatne przy ocenie dysfunkcji erekcji. USG transrektalne pozwala ocenić przewody wyprowadzające nasienie i prostatę, szczególnie gdy istnieje podejrzenie:

• niedrożności nasieniowodów,
• przewlekłego zapalenia gruczołu krokowego.

W trudniejszych przypadkach wykonuje się także MRI miednicy lub jąder, np. przy podejrzeniu guza lub złożonych zmian anatomicznych. Diagnostyka laboratoryjna obejmuje standardowe badania biochemiczne:

• glukozę,
• profil lipidowy,
• kreatyninę,
• ALT,
• podstawową morfologię krwi.

Ważnym elementem jest panel hormonalny — mierzy się:

• całkowity i wolny testosteron,
• SHBG,
• hormon luteinizujący (LH),
• hormon folikulotropowy (FSH),
• prolaktynę.

Te testy powinno się wykonywać rano (najczęściej między 7:00 a 10:00), a w razie nieprawidłowości powtarzać badania w kolejnym terminie. Ocena płodności zaczyna się od seminogramu, który bada:

• liczbę,
• ruchliwość,
• morfologię,
• żywotność plemników,
• obecność leukocytów.

Przy nieprawidłowych wynikach test powtarza się po 2–3 miesiącach. Dodatkowo można wykonać badanie fragmentacji DNA plemników (DFI) — wartości powyżej 30% wskazują na istotne zaburzenie; inne przydatne testy to:

• test MAR na przeciwciała przeciwplemnikowe,
• test żywotności.

Badania mikrobiologiczne obejmują:

• posiew nasienia,
• PCR w kierunku Chlamydia trachomatis,
• Mycoplasma/Ureaplasma,
• Neisseria gonorrhoeae.

W razie podejrzenia zakażenia wykonuje się też serologię w kierunku:

• HIV,
• HBsAg,
• HCV,
• kiły.

Badania genetyczne zalecane są przy azoospermii lub ciężkiej oligozoospermii (np. poniżej 5 mln/mL) i obejmują:

• kariotyp,
• mikrodelecje AZF,
• analizę mutacji genu CFTR.

W zależności od wyników podstawowych badań pacjent może być kierowany na konsultację endokrynologiczną lub dodatkowe testy diagnostyczne.

Jak androlog diagnozuje niepłodność męską?

Pierwszym etapem diagnostyki niepłodności u mężczyzny jest dokładny wywiad reprodukcyjny. Lekarz pyta o:

• długość starań o dziecko,
• częstotliwość współżycia,
• dni owulacji partnerki,
• przebyte infekcje,
• operacje,
• ekspozycje zawodowe,
• przyjmowane leki.

Badanie fizykalne obejmuje ocenę objętości jąder — prawidłowo wynosi ona około 15–25 ml; objętość poniżej 12 ml może sugerować hipotrofię. Dodatkowo ocenia się symetrię jąder i poszukuje żylaków powrózka nasiennego, które klasyfikuje się w stopniach I–III. W razie potrzeby wykonuje się USG moszny, by wyjaśnić lokalne zmiany.

Zasady pobierania próbki nasienia są proste:

• abstynencja 2–7 dni,
• oddanie ejakulatu do sterylnego pojemnika,
• dostarczenie go do laboratorium w ciągu 60 minut, najlepiej w temperaturze zbliżonej do ciała.

Do rozpoznania zwykle potrzebne są co najmniej dwa badania nasienia wykonywane w odstępie 2–3 miesięcy — to odpowiada cyklowi spermatogenezy trwającemu około 72–74 dni. Przy nieprawidłowym seminogramie zleca się testy dodatkowe. Azoospermia wymaga pilnej diagnostyki i badań genetycznych. W ciężkiej oligozoospermii (poniżej 5 mln/ml) wskazana jest analiza kariotypu oraz badanie mikrodelecji w rejonie AZF. Podwyższona liczba leukocytów w nasieniu (> 1×10^6/ml) sugeruje infekcję — wtedy wykonuje się posiewy i testy PCR, m.in. pod kątem Chlamydii, Mycoplasmy czy Neisserii.

Test MAR pozwala wykryć przeciwciała przeciwplemnikowe; wartość powyżej 50% ma znaczenie kliniczne. Badania hormonalne należy rozważyć przy niskiej liczbie plemników, małych jądrach lub zaburzeniach libido. Standardowy panel obejmuje:

• FSH,
• LH,
• testosteron,
• prolaktynę.

Podwyższone FSH świadczy zwykle o uszkodzeniu spermatogenezy, natomiast niski testosteron przy niskim lub prawidłowym LH sugeruje hipogonadyzm ośrodkowy. USG moszny z Dopplerem pomaga potwierdzić żylaki, guzy czy wodniaki. Z kolei USG transrektalne ocenia drożność nasieniowodów i stan prostaty — istotne, gdy podejrzewa się przeszkodę w odpływie nasienia.

Jeśli wynik budzi wątpliwości, można wykonać test fragmentacji DNA plemników (DFI); wartości powyżej 30% świadczą o znacznym uszkodzeniu DNA i wpływają na wybór metod wspomaganego rozrodu. W azoospermii rozróżnia się postać obstrukcyjną od nieobstrukcyjnej. Diagnostyka obejmuje badania genetyczne, obrazowe i czasem biopsję jądra lub zabieg TESE, aby ocenić zdolność spermatogenezy i możliwość pozyskania plemników do ICSI.

Na podstawie wyników tworzy się indywidualny plan leczenia, który może obejmować terapię andrologiczną, zabieg chirurgiczny, leczenie farmakologiczne lub skierowanie do ośrodka leczenia niepłodności z dostępem do technik zapłodnienia pozaustrojowego.

Jak leczy się zaburzenia erekcji?

Rozpoczynając terapię zaburzeń erekcji, najpierw trzeba ustalić ich przyczynę i dopasować postępowanie do indywidualnych potrzeb pacjenta. Powody mogą być różnorodne:

• naczyniowe,
• hormonalne,
• neurologiczne,
• psychogenne,
• związane ze stosowanymi lekami.

Pierwszym etapem jest zwykle modyfikacja stylu życia: utrata 5–10% masy ciała, regularna aktywność fizyczna, kontrola glikemii i ciśnienia oraz zaprzestanie palenia. Takie zmiany często poprawiają sprawność erekcyjną i zmniejszają ryzyko dalszych problemów. Kolejnym krokiem bywa farmakoterapia. W praktyce najczęściej stosuje się inhibitory fosfodiesterazy typu 5 (PDE5) — sildenafil, tadalafil i wardenafil — które pomagają u około 60–70% chorych. Należy jednak pamiętać o przeciwwskazaniu do stosowania azotanów oraz o konieczności oceny ryzyka sercowo-naczyniowego przed ich włączeniem. U pacjentów z potwierdzonym niedoborem testosteronu wskazana jest terapia zastępcza, ponieważ hormon ten wpływa na libido i funkcję erekcyjną. W trakcie leczenia trzeba monitorować poziom PSA i hematokryt.

Alternatywne opcje obejmują terapie miejscowe i iniekcyjne, np. alprostadil, które wykazują skuteczność rzędu 70–90%. Dostępne są też urządzenia próżniowe — dają szybką erekcję, choć satysfakcja użytkowników jest zmienna. Gdy przyczyny mają podłoże psychiczne, pomocna bywa psychoterapia lub terapia seksuologiczna; często łączy się je z lekami, co poprawia zarówno sprawność seksualną, jak i relacje partnerskie. Jeśli metody zachowawcze zawodzą, rozważa się rozwiązania chirurgiczne. Implanty prącia (sztywne i pompowane) dają ponad 85% satysfakcji, jednak wiążą się z ryzykiem infekcji i komplikacji technicznych.

Nowoczesne technologie — na przykład niskonapięciowa terapia falami uderzeniowymi (LISWT) czy osocze bogatopłytkowe (PRP) — mają dotychczas ograniczone dowody skuteczności i traktowane są jako eksperymentalne; ich zastosowanie warto rozważyć indywidualnie, w ośrodkach specjalistycznych. Opieka andrologiczna powinna być multidyscyplinarna — współpracują urolog, endokrynolog, kardiolog oraz terapeuta. Regularne monitorowanie efektów i bezpieczeństwa leczenia jest niezbędne. Ważnym elementem planu terapeutycznego jest też przegląd przyjmowanych leków, bo niektóre preparaty, np. pewne antydepresanty czy beta-blokery, mogą pogarszać funkcję erekcyjną. Skuteczne postępowanie przynosi poprawę komfortu życia, lepsze wyniki w kwestionariuszach funkcji seksualnej oraz korzyści w sferze intymnej. Wybór metody powinien uwzględniać preferencje pacjenta, choroby współistniejące i indywidualne ryzyko powikłań.

Jakie zabiegi wykonuje androlog?

W andrologii najczęściej wykonuje się procedury diagnostyczne, zabiegi chirurgiczne oraz interwencje związane ze wspomaganiem płodności. Badania obrazowe, przede wszystkim USG jąder i USG moszny z Dopplerem, pozwalają ocenić:

• żylaki powrózka nasiennego,
• guzy,
• wodniaki,
• przepływ krwi.

Przy azoospermii sięga się po biopsję jądra i techniki pobierania plemników, takie jak TESA, TESE czy mikro-TESE. W nieobstrukcyjnej azoospermii mikro-TESE odzyskuje plemniki w około 30–60% przypadków. Pobranie nasienia i jego krioprezerwacja wykonuje się często przed leczeniem onkologicznym oraz przed procedurami wspomaganego rozrodu, np. IVF czy ICSI.

Leczenie żylaków powrózka obejmuje zarówno mikroskopową varikocelektomię, jak i embolizację; obie metody mają na celu poprawę parametrów nasienia oraz złagodzenie dolegliwości bólowych. W zakresie rekonstrukcji prącia i moszny mieszczą się:

• korekty pourazowe,
• naprawa skrzywień (choroba Peyroniego),
• plastyka napletka (frenulotomia, obrzezanie),
• naprawa wad wrodzonych i nabytych.

W przypadkach opornych zaburzeń erekcji stosuje się implantację protez prącia — półsztywnych lub pompowanych. Operacje wnętrostwa (orchidopeksja) oraz leczenie wodniaka wykonywane są u młodzieży i dorosłych, aby zmniejszyć ryzyko niepłodności i nowotworów. Przy obstrukcyjnej niepłodności przeprowadza się odwrotne zabiegi na nasieniowodach (vasovasostomia) oraz rekonstrukcje dróg wyprowadzających, które zyskują na skuteczności dzięki technikom mikroskopowym.

Coraz częściej wykonuje się też zabiegi estetyczne męskich narządów płciowych — modelowanie penisa czy moszny, które poprawiają komfort życia i poczucie własnej wartości. W onkoplastyce natomiast istotna jest koordynacja z leczeniem onkologicznym: pobranie nasienia przed chemioterapią, zabiegi oszczędzające jądro i ścisła współpraca z zespołem specjalistów ułatwiają kompleksową terapię. Wybór konkretnej metody zależy od rozpoznania, planów reprodukcyjnych oraz ogólnego stanu pacjenta. Skuteczne leczenie andrologiczne zwykle wymaga współpracy z urologiem, endokrynologiem, embriologiem i psychologiem, aby zapewnić opiekę wielospecjalistyczną i poprawić jakość życia chorego.