Biegunka objawy — jak je rozpoznać i kiedy zgłosić się do lekarza?

Czym jest biegunka i jak się objawia?

Biegunka to oddawanie co najmniej trzech luźnych lub wodnistych stolców na dobę. Objawia się wydalaniem rozwodnionych kałów i częstszymi wypróżnieniami, często wraz z bólami brzucha, nudnościami, wymiotami czy wzdęciami. W kale mogą pojawić się śluz, krew lub tłuszcz, a jego barwa bywa jasna lub ciemna.

Mechanizmy prowadzące do biegunki dzieli się na trzy główne typy:

• sekrecyjny — dochodzi do nadmiernego wydzielania płynów do jelita,
• osmotyczny — wynika z obecności niestrawionych substancji przyciągających wodę,
• zapalny — powstaje w wyniku uszkodzenia błony śluzowej jelit.

Najczęstszą przyczyną są infekcje jelitowe wywołane wirusami, bakteriami lub pasożytami, ale również zatrucia pokarmowe, leki, nietolerancje czy alergie mogą ją wywołać. Choroby zapalne jelit i celiakia także należą do możliwych źródeł problemu.

Biegunka może wystąpić w każdym wieku i przybierać różne postaci: ostrą, przetrwałą lub przewlekłą. Gwałtowny wzrost częstości wypróżnień — nawet do kilkunastu razy na dobę — grozi odwodnieniem i ogólnym osłabieniem organizmu.

Jak rozpoznać objawy odwodnienia?

Zwiększone pragnienie i suchość w ustach to jedne z pierwszych sygnałów odwodnienia. Gdy robi się go mniej, a mocz staje się ciemniejszy, oznacza to utratę płynów. Przy łagodnym odwodnieniu pojawiają się też:

• zmęczenie,
• ból głowy,
• problemy z koncentracją.

W miarę pogarszania się stanu mogą wystąpić:

• zawroty głowy,
• osłabienie,
• przyspieszone tętno,
• spadek ciśnienia krwi.

W cięższych przypadkach skóra bywa sucha, oczy zapadnięte, a chory senność. U niemowląt i małych dzieci dodatkowo można zaobserwować:

• zapadnięte ciemiączko,
• rzadkie oddawanie moczu,
• apatię lub płacz bez łez.

W najpoważniejszych sytuacjach odwodnienie prowadzi do wstrząsu hipowolemicznego, który wymaga natychmiastowej hospitalizacji. Ciemny stolec nie jest typowym objawem odwodnienia, ale powinien skłonić do wizyty u lekarza. Przy łagodnym i umiarkowanym odwodnieniu wystarcza nawadnianie doustne, zaś przy ciężkim konieczne jest dożylne podanie płynów i monitorowanie w szpitalu, co pozwala szybko wyrównać elektrolity i objętość płynów.

Jakie są najczęstsze przyczyny biegunki?

Campylobacter to jedna z najczęstszych bakteryjnych przyczyn biegunki w Europie, choć u dzieci wiele ostrych zakażeń jelitowych wywołują wirusy — przede wszystkim rotawirusy i norowirusy. Szczepienia przeciw rotawirusom znacząco ograniczają liczbę ciężkich przypadków: w populacjach objętych programem hospitalizacje mogą spaść o 70–90%.

Niektóre bakterie wydzielają enterotoksyny, które po spożyciu zanieczyszczonej żywności wywołują gwałtowną, sekrecyjną biegunkę — przykłady to:

• toksyny Escherichia coli (szczególnie szczepy enterotoksynogenne),
• Staphylococcus aureus,
• Bacillus cereus.

Inne patogeny bakteryjne, jak Salmonella, Shigella czy wspomniane Campylobacter i E. coli (w tym ETEC), mogą powodować przebieg od łagodnego do krwotocznego, w zależności od szczepu i odporności gospodarza. Zatrucia pokarmowe wynikają z jedzenia skażonego pożywienia lub picia zanieczyszczonej wody; objawy zwykle pojawiają się w ciągu kilku godzin do kilku dni po ekspozycji.

Pasożyty jelitowe dają nieco inny obraz: Giardia lamblia zwykle powoduje przewlekłą, wodnistą biegunkę, natomiast Entamoeba histolytica może prowadzić do biegunek z krwią. Antybiotyki zaburzają równowagę flory jelitowej — biegunkę notuje 5–35% pacjentów. U niektórych osób po terapii antybiotykowej dochodzi do zakażenia Clostridioides difficile, które może skończyć się ciężkim zapaleniem okrężnicy.

Nietolerancje pokarmowe są powszechne; nietolerancja laktozy dotyczy około 65% populacji i manifestuje się biegunką osmotyczną. Podobny efekt mogą wywołać substancje słodzące, na przykład sorbitol. Alergie pokarmowe też często przebiegają z biegunką, zwykle towarzyszy im wysypka lub objawy ze strony dróg oddechowych.

Biegunka może być też elementem przewlekłych chorób przewodu pokarmowego. Zespół jelita drażliwego (IBS) występuje u 10–15% populacji i może objawiać się biegunką, zaparciami lub ich naprzemiennym występowaniem. Choroby zapalne jelit, takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, prowadzą natomiast do zapalnej biegunki z krwią i śluzem. Celiakia, rozpoznawana u około 1% ludzi, powoduje zaburzenia wchłaniania i przewlekłe dolegliwości jelitowe.

Na wystąpienie biegunki wpływ mają również czynniki dietetyczne i psychiczne — tłuste, ostre potrawy czy silny stres mogą ją wywołać lub zaostrzyć. Specyficznym zjawiskiem jest biegunka podróżnych: dotyka 20–50% osób odwiedzających rejony o niższym standardzie sanitarnym. Dlatego określenie mechanizmu dolegliwości — wirusowego, bakteryjnego, pasożytniczego, osmotycznego czy zapalnego — jest kluczowe przy planowaniu badań diagnostycznych i wyborze leczenia.

Czym różni się biegunka ostra od przewlekłej?

Czas trwania biegunki decyduje o jej klasyfikacji:

• ostra trwa do 14 dni,
• przetrwała od 2 do 4 tygodni,
• przewlekła utrzymuje się dłużej niż 4 tygodnie.

Najczęściej ostra postać ma podłoże zakaźne — wirusy, bakterie lub zatrucia pokarmowe — i zwykle ustępuje samoistnie po nawodnieniu i lekkostrawnej diecie. Biegunka przetrwała sugeruje, że ostra infekcja się przedłuża albo że mamy do czynienia z pasożytami; wtedy potrzebna jest dokładniejsza obserwacja i badania mikrobiologiczne. Przewlekła biegunka z kolei wskazuje częściej na choroby przewlekłe jelit, takie jak:

• choroba Leśniowskiego-Crohna,
• wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
• celiakia,
• zespół jelita drażliwego,
• różne nietolerancje pokarmowe.

W diagnostyce pomocne są objawy towarzyszące: krew i śluz w stolcu oraz gorączka sugerują proces zapalny, natomiast wodnisty, bezbolesny stolec bardziej pasuje do biegunki sekrecyjnej lub osmotycznej — często występującej przy ostrych zakażeniach lub nietolerancjach. Wskazówki świadczące o przewlekłości to:

• nocne epizody biegunki,
• utrata masy ciała,
• objawy niedoborów żywieniowych,
• trwałe zmiany w częstotliwości wypróżnień.

Przewlekła biegunka niesie ze sobą ryzyko odwodnienia, niedoborów składników odżywczych i dalszej utraty masy ciała, dlatego wymaga diagnostyki i długofalowego planu leczenia. Postępowanie terapeutyczne zależy od typu zaburzenia: ostra biegunka jest głównie leczona objawowo i przez uzupełnianie płynów, natomiast w przewlekłych przypadkach przeprowadza się bardziej szczegółowe badania — posiewy, badania krwi, testy serologiczne na celiakię czy endoskopię — i stosuje leczenie celowane, np. dietę bezglutenową przy celiakii lub leki przeciwzapalne przy chorobach zapalnych jelit.

Jak przebiega diagnostyka biegunki?

W diagnostyce biegunki pierwszym krokiem jest dokładny wywiad — ważne są:

• czas trwania dolegliwości,
• częstotliwość i konsystencja stolca,
• obecność krwi, śluzu czy tłuszczu,
• ostatnie podróże,
• stosowane leki,
• zmiany w diecie oraz choroby przewlekłe.

Te informacje często naprowadzają na przyczynę. Badanie fizykalne skupia się na ocenie parametrów życiowych i stopnia odwodnienia. Obejmuje pomiar:

• tętna,
• ciśnienia,
• temperatury,
• ocenę wilgotności błon śluzowych,
• napięcia skóry,
• wypełnienia żył szyjnych,
• badanie brzucha i per rectum w razie potrzeby.

Podstawowe badania laboratoryjne to morfologia i CRP — przydatne w rozpoznawaniu procesu zapalnego. Równocześnie oznacza się elektrolity (Na, K, Cl, HCO3), kreatyninę i BUN, by ocenić funkcję nerek oraz stopień odwodnienia; badanie ogólne moczu uzupełnia tę ocenę. Wyniki tych testów decydują m.in. o konieczności nawodnienia dożylnego.

Badanie stolca może obejmować różne metody:

• koproposkopię,
• mikroskopię w kierunku jaj i pasożytów,
• posiew na bakterie, szczególnie przy krwawych stolcach, wysokiej gorączce lub ciężkim przebiegu.

Testy na toksyny Clostridioides difficile wykonuje się po niedawnej antybiotykoterapii lub hospitalizacji, a badania molekularne (PCR) stosuje się w bardziej złożonych przypadkach. Oznaczenie krwi utajonej i kalprotektyny pomaga rozróżnić biegunkę zapalną od nienapalnej. Kryteria do wysyłki materiału do badań obejmują:

• obecność krwi w stolcu,
• gorączkę powyżej 38,5°C,
• silny ból brzucha,
• objawy u osób starszych lub immunosupresyjnych.

Badania zleca się też, gdy biegunka trwa dłużej niż 48–72 godziny i nasila się, a w kierunku pasożytów — po podróży lub przy przebiegu przewlekłym trwającym ponad 2 tygodnie. Badania obrazowe, takie jak USG jamy brzusznej czy tomografia komputerowa, są wskazane przy podejrzeniu powikłań: ropni, niedrożności czy przy nasilonym bólu. Endoskopia — kolonoskopia z pobraniem wycinków — zalecana jest w przewlekłej biegunce, przy krwawieniach, niejasnej etiologii lub podejrzeniu choroby zapalnej jelit; gastroskopię rozważa się, gdy problem może dotyczyć górnego odcinka przewodu pokarmowego. Ocena stopnia odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych powinna towarzyszyć każdej diagnostyce. Ostateczny zakres badań i sposób postępowania zależą od podejrzewanej przyczyny oraz nasilenia objawów — od prostych testów kału i badań krwi po PCR i badania endoskopowe.

Leczenie biegunki: nawadnianie czy leki?

Nawadnianie jest podstawą postępowania przy biegunce. Odstne płyny nawadniające (DPN) szybko uzupełniają utracone płyny i elektrolity. Najczęściej stosowane są roztwory o zmniejszonej osmolarności — z około 75 mmol/L sodu i 75 mmol/L glukozy, co daje osmolarność w przybliżeniu 245 mOsm/L. Dzięki nim spada ryzyko odwodnienia i ogranicza się potrzeba hospitalizacji.

Przy łagodnej biegunce zazwyczaj wystarczy:

• nawadnianie,
• lekkostrawna dieta (np. BRAT),
• odpoczynek.

Leki przeciwbiegunkowe, takie jak loperamid, mogą skrócić częstotliwość wypróżnień u dorosłych bez gorączki i krwawień, lecz stosuje się je krótkotrwale. Nie są natomiast wskazane u dzieci ani przy podejrzeniu zakażeń inwazyjnych. Diosmektyt ma właściwości osłaniające błonę śluzową jelit; badania kliniczne sugerują, że skraca czas trwania biegunki i zmniejsza liczbę stolców.

Probiotyki — na przykład szczepy Lactobacillus czy Saccharomyces boulardii — w metaanalizach wykazały redukcję czasu choroby o około 24 godziny, zwłaszcza przy infekcjach wirusowych. W cięższych, sekrecyjnych biegunkach (np. związanych z nowotworami neuroendokrynnymi lub powikłaniami pooparzeniowymi po terapii onkologicznej) rozważa się zastosowanie oktreotydu.

Antybiotyki stosuje się jedynie przy potwierdzonych lub wysoce prawdopodobnych bakteryjnych zakażeniach — takich jak ciężka Shigella, cholera czy Clostridioides difficile — i zawsze po dokładnej ocenie klinicznej. Leki przeciwpasożytnicze podaje się dopiero po wykryciu pasożytów w badaniu stolca, np. Giardia czy Entamoeba.

Hospitalizacja i leczenie dożylne są konieczne, gdy dochodzi do:

• ciężkiego odwodnienia,
• niemożności przyjmowania płynów doustnie,
• istotnych zaburzeń elektrolitowych,
• wstrząsu.

Wybór terapii zależy od przyczyny dolegliwości, wieku chorego oraz nasilenia objawów — rozpoczyna się od wyrównania płynów, a następnie wdraża leczenie ukierunkowane na konkretną przyczynę.

Kiedy zgłosić się do lekarza przy biegunce?

Pilna konsultacja jest konieczna, gdy biegunce towarzyszą objawy ciężkiego odwodnienia — na przykład:

• zawroty głowy,
• przyspieszone tętno,
• znaczne osłabienie,
• znacznie zmniejszona ilość oddawanego moczu bądź jego brak.

Natychmiast trzeba skontaktować się z lekarzem także przy:

• krwi w stolcu,
• czarnym, smolistym kale,
• uporczywych wymiotach,
• wysokiej gorączce powyżej 38,5°C.

Gwałtowny, nasilający się ból brzucha, objawy wstrząsu lub szybkie pogorszenie ogólnego stanu zdrowia sugerują konieczność hospitalizacji. Ważny jest też czas trwania dolegliwości: u dorosłych konsultacja powinna nastąpić, jeśli biegunka utrzymuje się dłużej niż 48–72 godziny, a za przewlekłą uznaje się biegunkę trwającą ponad 4 tygodnie. U niemowląt, małych dzieci, osób starszych i pacjentów z osłabioną odpornością nie warto zwlekać — pomoc powinna być szukana szybciej, już przy pierwszych nasilonych objawach.

Po powrocie z podróży do rejonów o niższych standardach sanitarnych (tzw. biegunka podróżnych) lekarz powinien zostać powiadomiony, gdy objawy się nasilają, pojawia się krwawienie lub gorączka. Również znaczna utrata masy ciała, przewlekłe dolegliwości sugerujące chorobę jelit albo podejrzenie zakażenia po antybiotykoterapii wymagają diagnostyki.

W trakcie wizyty lekarz może zlecić badania:

• morfologię,
• CRP,
• elektrolity,
• kreatyninę,
• analizę stolca,
• posiew,
• badania na toksyny lub PCR.

Na ich podstawie oceni potrzebę hospitalizacji, dożylnego nawodnienia oraz zastosowania terapii celowanej, w tym ewentualnie antybiotykoterapii. Jeśli cokolwiek budzi wątpliwości — zwłaszcza nagłe pogorszenie — lepiej zgłosić się jak najszybciej na ocenę medyczną.