Endoproteza stawu biodrowego — jak wybrać najlepszy implant dla siebie?

Czym jest endoproteza stawu biodrowego?

Endoproteza to chirurgiczny implant zastępujący uszkodzony staw biodrowy. Składa się z czterech podstawowych elementów:

• trzpienia,
• główki,
• wkładu (liner),
• obudowy panewki.

Mówi się o dwóch głównych typach:

• całkowitej — wymieniającej zarówno panewkę, jak i głowę kości udowej,
• połowicznej, w której zastępuje się tylko główkę.

Do produkcji stosuje się różne materiały, najczęściej:

• tytan,
• ceramikę,
• polietylen.

Powierzchnie ślizgowe mogą tworzyć pary o różnej charakterystyce, na przykład:

• ceramika–ceramika,
• ceramika–polietylen,
• metal–polietylen,

a wybór wpływa na żywotność implantu i stopień jego zużycia. Współczesne protezy projektuje się w oparciu o inżynierię biomedyczną, koncentrując się na biokompatybilności i ograniczaniu cząsteczkowych odpadów. Sposoby mocowania dzielą się na:

• cementowe,
• bezcementowe.

W wersjach bezcementowych kluczowa jest osteointegracja — czyli zarośnięcie implantu przez kość, co daje trwałe zespolenie. Z kolei protezy cementowe przytwierdza się specjalnym cementem PMMA, co bywa korzystne przy słabszej jakości kości. Głównym celem endoprotezy biodra jest:

• złagodzenie przewlekłego bólu,
• odzyskanie zakresu ruchu,
• poprawa funkcji kończyny.

Nie istnieje jedna uniwersalna proteza idealna dla wszystkich; wybór zależy od:

• wieku,
• poziomu aktywności,
• jakości kości,
• oczekiwanego czasu użytkowania.

Kształt, materiały i konstrukcja implantu wpływają na trwałość, ryzyko zużycia i możliwy zakres ruchu, dlatego projektuje się je z myślą o długoterminowej stabilności i bezpieczeństwie pacjenta.

Jak dobrać endoprotezę stawu biodrowego do wieku i aktywności?

U pacjentów poniżej 60. roku życia częściej stosuje się protezy bezcementowe oraz konstrukcje oszczędzające kość, jak:

• short-stem,
• endoproteza BHR.

Takie rozwiązania sprzyjają osteointegracji i zazwyczaj oferują dłuższą żywotność, co ma znaczenie przy intensywnej aktywności fizycznej. Osoby w wieku 60–70 lat wymagają indywidualnej oceny jakości kości oraz oczekiwanego zakresu ruchu. Dla nich dostępne są stabilniejsze implanty bezcementowe lub opcje hybrydowe — wybór zależy od gęstości kości i stylu życia pacjenta. Pacjenci powyżej 70. roku życia oraz osoby z niską masą kostną częściej otrzymują protezy cementowe lub hybrydowe, gdyż cementowanie trzpienia może być korzystne przy osteoporozie potwierdzonej badaniem densytometrycznym (DEXA).

Aktywność fizyczna znacząco wpływa na decyzję o materiałach. Powierzchnie ceramiczne wykazują mniejsze zużycie pod dużym obciążeniem, co jest istotne dla osób uprawiających sporty o wysokiej dynamice. Dla rekreacyjnych biegaczy i entuzjastów sportów niskiego wpływu często rekomenduje się parę ceramiczna–polietylen o niskim współczynniku zużycia. Stosowanie metal-on-metal zostało ograniczone ze względu na ryzyko uwalniania jonów metali. Endoproteza BHR pozostaje wskazana tylko u starannie wyselekcjonowanych, młodych mężczyzn, kiedy potencjalne korzyści przewyższają ryzyko.

Rozmiar implantu i średnica głowy wpływają na stabilność i zakres ruchu — głowy o średnicy 32–36 mm zmniejszają ryzyko zwichnięcia, przy jednoczesnym zachowaniu akceptowalnego zużycia, szczególnie gdy zastosowany jest wysoko-sieciowany polietylen lub ceramika. Dokładna ocena przedoperacyjna i precyzyjne dopasowanie rozmiaru protezy ograniczają ryzyko nierówności kończyn oraz nadmiernego ścierania elementów. Biokompatybilność oraz ewentualne alergie materiałowe wpływają na wybór wkładu panewki i obudowy — uczulenie na nikiel czy kobalt często skłania do preferowania ceramiki lub tytanu.

Rejestry i badania kohortowe pokazują, że nowoczesne implanty mają 10-letnie przeżycie rzędu około 90–95%. Młodsi pacjenci notują jednak wyższe wskaźniki rewizji, co związane jest z większym obciążeniem i dłuższym okresem użytkowania. Doświadczenie chirurga i stosowana technika operacyjna również odgrywają istotną rolę przy wyborze protezy. Optymalny dobór implantu to efekt współpracy lekarza z pacjentem oraz starannego planowania obrazowego. Ostateczna decyzja obejmuje typ mocowania (bezcementowy, cementowy, hybrydowy), konstrukcję trzpienia (standardowy lub short-stem), użyte materiały oraz rozmiar — wszystko dopasowane do wieku, aktywności, jakości kości i oczekiwań pacjenta.

Kiedy wskazana jest endoproteza stawu biodrowego?

Koksartroza w stopniu radiologicznym Kellgrena–Lawrence 3–4 oraz uporczywy ból ograniczający codzienne czynności to najczęstsze wskazania do endoprotezoplastyki biodra. Jeżeli ból w ocenie VAS wynosi 4 lub więcej, występuje ból nocny lub spoczynkowy i nie ustępuje pomimo leczenia zachowawczego przez 3–6 miesięcy, pacjent powinien zostać skierowany na konsultację ortopedyczną.

Istotne są też kryteria funkcjonalne:

• znaczne ograniczenie ruchomości,
• problemy z chodzeniem,
• dystans poniżej około 200 m,
• konieczność używania laski.

W przebiegu jałowej martwicy głowy kości udowej w zaawansowanych stadiach (Ficat III–IV) — potwierdzonej w MRI — wskazanie do endoprotezy również jest uzasadnione. U starszych chorych ze złamaniem szyjki kości udowej przemieszczeniem często wybiera się endoprotezę zamiast osteosyntezy, ponieważ umożliwia ona szybszą mobilizację i zmniejsza ryzyko zrostu nieprawidłowego.

W obrazie radiologicznym kwalifikującym do zabiegu zwraca się uwagę na:

• znaczne zwężenie szpary stawowej,
• obecność osteofitów,
• sklerotyzację,
• torbiele podchrzęstne.

Decyzja o użyciu protezy pierwotnej lub rewizyjnej zależy od tego, czy to pierwsza implantacja, czy wymiana dotychczasowego implantu. Przed zabiegiem wykonuje się rutynowe badania:

• morfologię,
• CRP,
• grupę krwi,
• EKG,
• RTG klatki piersiowej;

w razie potrzeby dodaje się DEXA i MRI. Konsultacja ortopedyczna obejmuje ocenę kliniczną, omówienie ryzyka i ustalenie indywidualnych celów leczenia. Aktywna infekcja w okolicy stawu oraz niekontrolowane choroby ogólne stanowią przeciwwskazanie do operacji aż do czasu stabilizacji stanu pacjenta.

Jakie korzyści przynosi endoproteza stawu biodrowego?

W badaniach klinicznych pacjenci po endoprotezoplastyce często relacjonują znaczną ulgę w bólu oraz wyraźną poprawę funkcji stawu. Średnio wynik w skali Harris Hip Score wzrasta o 30–40 punktów, a natężenie dolegliwości w skali VAS spada o około 3–5 punktów. Mniejsze dolegliwości bólowe przekładają się na rzadsze sięganie po niesteroidowe leki przeciwzapalne i środki przeciwbólowe, co z kolei zmniejsza ryzyko działań niepożądanych związanych z farmakoterapią.

Lepszy zakres ruchu oraz poprawiona biomechanika stawu wpływają na jakość chodu — pacjenci zauważają:

• mniej utykania,
• dłuższy krok,
• bardziej symetryczne obciążanie kończyn.

Taka korekta wzorca chodu często ogranicza też dolegliwości wtórne, na przykład w kolanach czy w odcinku lędźwiowym kręgosłupa. Dzięki nowoczesnym implantom możliwe jest wczesne pełne obciążanie biodra, co skraca okres unieruchomienia i przyspiesza powrót do codziennych zajęć oraz pracy. Małoinwazyjne techniki, zwłaszcza podejście przednie (DAA), minimalizują uszkodzenia tkanek miękkich, redukując ból po operacji i skracając czas rehabilitacji.

Poprawa jakości życia jest obserwowana stosunkowo wcześnie — skale WOMAC i EQ-5D często pokazują istotne polepszenie funkcji i samopoczucia już w ciągu 3–6 miesięcy po zabiegu. Trwałość implantów zależy od zastosowanych materiałów i obciążeń; przeciętna żywotność protezy wynosi około 20–30 lat, a rejestry wskazują na 10‑letni wskaźnik przeżycia rzędu 90–95%.

Dodatkowe korzyści to:

• większa niezależność w codziennych czynnościach,
• możliwość powrotu do umiarkowanej aktywności fizycznej,
• mniejsze ryzyko upadków wynikające z przewlekłego bólu i ograniczeń ruchowych.

W przypadku realloplastyki biodra głównym celem wymiany implantu jest przywrócenie funkcji oraz usunięcie źródła dolegliwości, choć procedura ta zwykle wiąże się z dłuższą rehabilitacją i nieco wyższym ryzykiem powikłań.

Jaka metoda mocowania endoprotezy sprawdzi się u mnie?

Najważniejsze przy wyborze sposobu mocowania implantów są:

• wiek pacjenta,
• jakość kości (DEXA, T-score),
• mechanizm urazu lub wcześniejsze operacje,
• poziom aktywności,
• obecność infekcji lub alergii na materiały,
• kształt kości oraz
• doświadczenie chirurga i dostępność odpowiednich implantów.

Kilka praktycznych wskazówek:

• Pacjenci poniżej 60. roku życia z dobrą gęstością kostną (T-score > −1,5) i wysoką aktywnością zwykle otrzymują protezy bezcementowe. Mechanizm Press-fit bazuje na osteointegracji i w tej grupie jest preferowany w większości przypadków.
• W populacji 60–70 lat decyzję trzeba podjąć indywidualnie. Przy T-score między −1,5 a −2,5 i przyzwoitej strukturze kości bezcementowe rozwiązanie może być odpowiednie. Jeśli jednak gęstość jest wyraźnie obniżona, warto rozważyć endoprotezę hybrydową (np. cementowana panewka z bezcementowym trzpieniem).
• U osób powyżej 70. roku życia lub przy potwierdzonej osteoporozie (T-score ≤ −2,5) rekomenduje się mocowanie cementowe z użyciem PMMA — daje ono natychmiastową stabilizację i ułatwia wczesną mobilizację mimo słabszej jakości kości.
• W przypadku złamań szyjki kości udowej z przemieszczeniem u pacjentów starszych często wybiera się cementowe mocowanie trzpienia ze względu na szybką stabilizację i korzyści w rehabilitacji.

Kiedy hybrydowa endoproteza ma sens:

• Gdy panewka i trzon mają różną jakość kostną.
• Gdy potrzebna jest natychmiastowa stabilizacja jednej części (cement), a drugą część chce się pozostawić do biologicznej integracji (bezcementowo).

Dodatkowe czynniki, które modyfikują wybór:

• Alergie na metale — skłaniają ku materiałom takim jak ceramika czy tytan; typ mocowania trzeba dobrać do użytego materiału.
• Aktywność pacjenta — przy dużych obciążeniach i dobrej jakości kości lepsze może być osadzenie bezcementowe; powierzchnie ceramiczne obniżają zużycie.
• Aktywna infekcja — implantację należy odłożyć do czasu eradykacji zakażenia.
• Doświadczenie operatora i dostępność systemów (Press-fit, short-stem itd.) wpływają na ostateczny wybór.

Przykładowe profile pacjentów:

• 55 lat, bardzo aktywny, T-score −0,5: proteza bezcementowa metodą Press-fit, rozważenie short-stem.
• 68 lat, aktywność umiarkowana, T-score −2,0: możliwy bezcementowy trzpień jeśli struktura kości na to pozwala; alternatywnie endoproteza hybrydowa.
• 78 lat, T-score −3,2: mocowanie cementowe trzpienia.

Ostateczna decyzja zawsze ma charakter kliniczny — operator podejmuje ją po analizie obrazowej, wyników densytometrii i ocenie ryzyka. W praktyce wybór między mocowaniem cementowym, bezcementowym lub hybrydowym wynika z połączenia wieku pacjenta, jakości kości, anatomii, planowanego obciążenia i dostępnych implantów.

Jakie są ryzyka i powikłania po endoprotezie stawu biodrowego?

Infekcje okołoprotezowe pojawiają się u około 0,5–2% pacjentów po pierwotnej endoprotezoplastyce, a przy zabiegach rewizyjnych ryzyko rośnie do 3–5%. Takie zakażenia często wymagają długotrwałej antybiotykoterapii i kolejnych operacji, a źródła bakterii poza stawem — na przykład ogniska w jamie ustnej — dodatkowo zwiększają prawdopodobieństwo powikłań i mogą wymagać leczenia chirurgicznego. Zwichnięcie endoprotezy występuje rzadko — w 0,2–3% przypadków pierwotnych — i najczęściej ma miejsce w ciągu pierwszych trzech miesięcy po operacji. Ryzyko zmniejszają:

• większa średnica głowy implantu,
• prawidłowe ustawienie komponentów.

Dlatego właściwa technika operacyjna i dobór elementów są tak istotne. Aseptyczne luźne osadzenie i zużycie materiału to główne przyczyny reoperacji w dłuższej perspektywie; w typowych populacjach stanowią one 5–10% implantacji w ciągu 10 lat. Złamania okołoprotezowe natomiast mogą się zdarzyć po urazie lub przy osłabionej strukturze kości — ich leczenie zależy od lokalizacji i stopnia przemieszczenia i obejmuje zarówno stabilizację, jak i wymianę implantu. Zakrzepica żył głębokich i zatorowość płucna to poważne wydarzenia pooperacyjne. Profilaktyka przeciwzakrzepowa oraz wczesna mobilizacja znacząco obniżają liczbę objawowych przypadków, dlatego są standardowym elementem postępowania pooperacyjnego. Zapalenie kości (osteomyelitis) jest rzadkie, ale groźne — często wymaga interwencji chirurgicznej. Przewlekły ból po zabiegu dotyczy około 5–10% pacjentów i może wynikać z:

• niewłaściwej pozycji implantu,
• miejscowego zapalenia,
• reakcji alergicznej na materiały,
• zaburzeń mięśniowo‑powięziowych.

Uczulenia na metale, takie jak nikiel czy kobalt, zdarzają się sporadycznie; przy potwierdzonej nadwrażliwości rozważa się użycie implantów ceramicznych lub tytanowych. Do komplikacji związanych ze znieczuleniem należą natomiast problemy ogólne, oddechowe i neurologiczne, a ich ryzyko wzrasta u pacjentów z chorobami ogólnoustrojowymi. Na ryzyko powikłań wpływają także czynniki pacjenta:

• otyłość (BMI >30),
• niekontrolowana cukrzyca,
• palenie papierosów,
• aktywna infekcja,
• zła jakość kości (osteoporoza),
• wcześniejsze operacje w obrębie stawu,
• doświadczenie zespołu operacyjnego.

Działania zmniejszające ryzyko to między innymi:

• perioperacyjna antybiotykoprofilaktyka,
• ścisła aseptyka,
• optymalizacja chorób przewlekłych,
• profilaktyka przeciwzakrzepowa,
• precyzyjne ustawienie implantów,
• wczesna, ukierunkowana rehabilitacja.

Powikłania po endoprotezie stawu biodrowego obejmują powyższe zdarzenia i często wymagają leczenia wielospecjalistycznego — od rewizji chirurgicznych po długotrwałą terapię farmakologiczną i rehabilitacyjną.

Jak przygotować się do zabiegu endoprotezoplastyki stawu biodrowego?

Na 6–8 tygodni przed planowaną operacją warto rozpocząć optymalizację chorób przewlekłych i dopracować kwestie organizacyjne. U chorych z cukrzycą celem jest obniżenie HbA1c do wartości poniżej 7%. Ciśnienie tętnicze powinno być ustabilizowane — najlepiej <140/90 mmHg. Rzucenie palenia na co najmniej 6 tygodni przed zabiegiem zmniejsza ryzyko problemów z gojeniem i infekcjami. Jeśli BMI przekracza 30, warto rozważyć redukcję masy ciała; nawet 5–10% ubytku może ograniczyć ryzyko zakażeń i innych komplikacji.

Na około 4 tygodnie przed zabiegiem skompletuj podstawowe badania:

• morfologię,
• CRP,
• grupę krwi,
• EKG,
• zdjęcie RTG klatki piersiowej.

W razie potrzeby wykonaj dodatkowe obrazowania, np. DEXA, CT lub MRI. Umów konsultację anestezjologiczną — anestezjolog oceni ryzyko znieczulenia i przedstawi dostępne opcje (znieczulenie podpajęczynówkowe, zewnątrzoponowe lub ogólne). W tym czasie zaplanuj też strategię kontroli bólu oraz profilaktykę przeciwzakrzepową.

Na 3–4 tygodnie przed zabiegiem rozpocznij wstępną rehabilitację:

• ćwiczenia wzmacniające mięśnie stabilizujące biodro,
• naukę chodzenia po schodach.

Zorganizuj opiekę po operacji i transport ze szpitala — ustal, kto pomoże Ci w pierwszych dniach po powrocie do domu. Dwa tygodnie przed operacją zrób przegląd stomatologiczny i wylecz ogniska zapalne w jamie ustnej, aby zmniejszyć ryzyko infekcji w okolicy endoprotezy. Sprawdź również listę przyjmowanych leków — przerwanie niektórych preparatów może być konieczne:

• VKA zwykle na 5 dni,
• NOAC na 48–72 godziny,
• klopidogrel na 5–7 dni;

s szczegóły ustal z lekarzem prowadzącym. Niesteroidowe leki przeciwzapalne warto odstawić na 3–7 dni przed operacją, by zredukować ryzyko krwawienia.

Kilka dni przed zabiegiem przygotuj dom na powrót:

• usuń dywany,
• zabezpiecz krawędzie,
• podwyższ sedes,
• przygotuj krzesło z podłokietnikami,
• zadbać o dobre oświetlenie.

Zaopatrz się w sprzęt pomocniczy — kule, chodzik, uchwyty łazienkowe i podwyższenie toalety — oraz przygotuj dokumenty, listę leków i kontakt do osoby opiekującej. Dzień przed i w dniu operacji wykonaj kąpiel antyseptyczną (np. chlorheksydyną) wieczorem i rano. Zachowaj post według zaleceń anestezjologa: stałe pokarmy na 6–8 godzin przed znieczuleniem, płyny klarowne do 2 godzin.

Antybiotyk profilaktyczny podawany jest zwykle w okolicach nacięcia — do 60 minut przed cięciem. Mechaniczna profilaktyka przeciwzakrzepowa (np. pończochy uciskowe) będzie stosowana razem z farmakologiczną. W dniu hospitalizacji omów z zespołem plan operacyjny, przewidywany czas pobytu w szpitalu (zwykle 2–5 dni) oraz dalszy plan rehabilitacji.

Podpisując świadomą zgodę, poruszane są ryzyka, spodziewane rezultaty oraz kwestie finansowe związane z endoprotezą (NFZ vs. prywatnie). Po zabiegu profilaktyka przeciwzakrzepowa zostanie dobrana indywidualnie — najczęściej stosuje się heparyny drobnocząsteczkowe lub doustne NOAC oraz metody mechaniczne. Wczesna mobilizacja, zazwyczaj już w pierwszej dobie, zmniejsza ryzyko zakrzepicy i przyspiesza powrót do funkcji.

Przygotowanie do wyjścia do domu obejmuje umówienie kontroli pooperacyjnych, zaplanowanie rehabilitacji ambulatoryjnej i dostosowanie otoczenia na pierwsze 2–6 tygodni rekonwalescencji. Przed wypisem potwierdź listę leków, zalecenia dotyczące antybiotykoterapii i profilaktyki przeciwzakrzepowej oraz otrzymaj jasno sformułowane instrukcje dotyczące aktywności i ograniczeń.

Jak wygląda rehabilitacja po endoprotezie stawu biodrowego?

Pierwsze 48 godzin po zabiegu mają na celu zmniejszenie ryzyka zakrzepicy, skuteczną kontrolę bólu i jak najszybszą aktywizację pacjenta. Kluczowe są profilaktyka przeciwzakrzepowa oraz właściwe łagodzenie dolegliwości. W początkowej fazie, trwającej od doby do trzech dni, warto wykonywać ćwiczenia oddechowe — zapobiegają one powikłaniom płucnym. Dodatkowo stosuje się pompy kostne i zaleca izometryczne skurcze mięśni uda i pośladków co 1–2 godziny. Pacjent uczy się wstawania i siadania z pomocą podłokietników oraz chodzenia o kulach z prawidłowym wzorcem chodu. Jeżeli technika operacyjna i stabilność implantu na to pozwalają, można rozpocząć pełne obciążanie kończyny już w tym okresie.

Wczesna faza ambulatoryjna, obejmująca 1–6 tygodni po operacji, to czas codziennych, krótkich sesji ruchowych — zwykle 3–4 zestawy po 10–20 powtórzeń. Typowe ćwiczenia to:

• pompki kostne,
• izometryczne przytrzymania przez 5–10 sekund,
• unoszenie prostych nóg,
• zgięcia biodra (heel slides),
• odwodzenia w leżeniu.

Fizjoterapeuta prowadzi trening chodu z użyciem kul i stopniowo zmniejsza wsparcie. Rehabilitacja ambulatoryjna odbywa się zazwyczaj 2–3 razy w tygodniu, a pacjent kontynuuje codzienny program ćwiczeń w domu. Po 5–6 tygodniach rozpoczyna się bardziej intensywne usprawnianie: ćwiczenia oporowe i trening funkcjonalny. Przykłady to:

• gumy oporowe,
• step-upy,
• chodzenie po pochyłościach,
• ćwiczenia równowagi i propriocepcji.

Sesje prowadzone są 2–4 razy tygodniowo przez 6–8 tygodni, co zwykle pozwala zwiększyć siłę odwodzicieli i prostowników o ponad 20–30% względem stanu wyjściowego. Głównymi celami są symetryczny chód oraz przywrócenie zakresu ruchu biodra niezbędnego do wykonywania codziennych czynności. Długoterminowo zalecany jest program domowy podtrzymujący zarówno siłę, jak i ruchomość stawu. Dobrze sprawdzają się formy aktywności o niskim wpływie na staw, takie jak:

• rower stacjonarny,
• pływanie,
• szybki marsz.

Całkowity czas rehabilitacji jest zróżnicowany — typowo 6–12 tygodni aktywnego usprawniania z kolejnymi 3–6 miesiącami ćwiczeń podtrzymujących. Powrót do pracy zależy od charakteru zawodowego: siedzujące zajęcia są zwykle możliwe po 4–6 tygodniach, natomiast praca fizyczna wymaga zwykle 8–12 tygodni, czasem dłużej w zależności od obciążenia. Konkretne cele i kamienie milowe to:

• samodzielne wstawanie i siadanie: 1–3 dni,
• chodzenie o kulach na krótkie dystanse bez pomocy: 3–14 dni,
• przejście 500–1000 m z minimalnym utykaniem: 4–6 tygodni,
• odstawienie kuli lub laski: 6–12 tygodni (zależnie od siły mięśni i równowagi),
• powrót do sportów niskiego wpływu: 8–12 tygodni; do sportów wysokiego wpływu: zwykle nie wcześniej niż po 3–6 miesiącach.

Kontrole i diagnostyka obejmują wizyty u ortopedy zwykle po 6 tygodniach, 3 miesiącach i 12 miesiącach. Obrazowo wykonuje się RTG kontrolne po 6 tygodniach oraz po roku, aby ocenić pozycję komponentów i wykluczyć oznaki luźnienia. W terapii wspomagająco wykorzystuje się krioterapię na rany i tkanki miękkie, elektrostymulację przy osłabieniu mięśni oraz terapię manualną przy zaburzeniach mięśniowo-powięziowych. Wszystkie ćwiczenia powinny być stopniowane i dostosowane indywidualnie przez fizjoterapeutę. Należy zgłosić się pilnie do lekarza w przypadku:

• gorączki,
• narastającego bólu,
• zaczerwienienia lub sączącego się wycieku z rany,
• obrzęku łydki,
• duszności.

Regularne kontrole u ortopedy i przestrzeganie zaleceń rehabilitacyjnych zmniejszają ryzyko powikłań i poprawiają długoterminowy wynik funkcjonalny. Przygotowanie do wypisu obejmuje instrukcje dotyczące ćwiczeń pooperacyjnych, plan wizyt kontrolnych, naukę chodzenia o kulach oraz wyposażenie pomocnicze — kule, uchwyty łazienkowe czy podwyższenie sedesu. Długość hospitalizacji i zakres rehabilitacji wpływają na harmonogram wypisu i dalsze postępowanie ambulatoryjne.