Gorączka gruczołowa — co to jest i jakie są jej objawy?

Gorączka gruczołowa: co to jest?

Ponad 90% dorosłych ma przeciwciała przeciw wirusowi Epsteina–Barra (EBV). Gorączka gruczołowa, zwana też mononukleozą zakaźną lub „chorobą pocałunków”, to zespół objawów najczęściej wywoływany przez ten wirus — objawia się:

• gorączką,
• bólem gardła,
• powiększeniem szyjnych węzłów chłonnych,
• nasilonym zmęczeniem.

Zarażenie następuje głównie przez ślinę, więc kontakt z nią zwiększa ryzyko przeniesienia wirusa. EBV należy do rodziny wirusów opryszczki i potrafi utrzymywać się w utajeniu w komórkach układu limfatycznego. Ma też właściwości onkogenne i bywa powiązany z niektórymi nowotworami limfatycznymi. Pełnoobjawowa mononukleoza występuje najczęściej u nastolatków i młodych dorosłych; przebieg zwykle jest samoograniczający, a po przebytej infekcji rozwija się długotrwała odporność. Rozpoznanie opiera się na badaniach serologicznych i stwierdzeniu atypowych limfocytów w morfologii krwi.

Jakie są objawy gorączki gruczołowej?

Typowe objawy mononukleozy to:

• wysoka gorączka (powyżej 38,5°C),
• nasilony ból gardła,
• powiększone węzły chłonne szyi.

Gorączka zwykle trwa 7–14 dni, choć u niektórych osób może się przedłużyć. Ból gardła bywa silniejszy niż przy zwykłej anginie; migdałki często są powiększone i mogą mieć białawy lub szarawy nalot. Węzły chłonne najczęściej są symetrycznie powiększone i bolesne, zwłaszcza po bokach i z przodu szyi. Chorzy często skarżą się na bardzo duże zmęczenie i osłabienie, które utrzymują się tygodniami, a czasem miesiącami — u niektórych rozwija się zespół przewlekłego zmęczenia.

Splenomegalia występuje u około 30–50% pacjentów; największe ryzyko pęknięcia śledziony przypada na pierwsze 3–4 tygodnie od początku choroby. Łagodne zapalenie wątroby objawia się wzrostem ALT i AST w 50–80% przypadków, natomiast wyraźna żółtaczka pojawia się rzadko (około 5–10%). Dodatkowo mogą wystąpić:

• ból głowy,
• bóle mięśni,
• powiększenie węzłów pachowych i pachwinowych,
• wysypka — zwłaszcza po zastosowaniu amoksycyliny.

W badaniach laboratoryjnych zwykle obserwuje się atypowe limfocyty we krwi oraz dodatnie testy heterofilne lub specyficzną serologię przeciwko EBV. U osób z upośledzoną odpornością możliwe są rzadkie, ale poważne powikłania neurologiczne i hematologiczne.

Jak przenosi się wirus Epsteina-Barra?

Wirus Epsteina-Barra (EBV) przenosi się przede wszystkim przez ślinę zakażonej osoby — najczęściej podczas:

• całowania,
• wspólnego korzystania ze sztućców,
• wspólnego korzystania z kubków,
• wspólnego korzystania ze szczoteczek do zębów.

Zakaźność jest największa, gdy występują objawy, ale wirus może być wykrywany w ślinie jeszcze przez kilka miesięcy po ich ustąpieniu. Dodatkowo, osoby bez widocznych symptomów także mogą wydalać wirusa, co utrudnia ustalenie źródła zakażenia. U ludzi z osłabioną odpornością ryzyko zakażenia i cięższy przebieg choroby są znacznie większe. Choć EBV może występować równocześnie z innymi patogenami, to właśnie on jest główną przyczyną mononukleozy. Aby zmniejszyć ryzyko przeniesienia, warto unikać dzielenia się naczyniami i przedmiotami higienicznymi.

Jak długo trwa okres inkubacji mononukleozy?

Okres inkubacji po zakażeniu wirusem EBV wynosi zwykle 4–6 tygodni (czyli około 30–50 dni) — to więcej niż przy wielu innych wirusach. Objawy mogą pojawić się nagle albo rozwijać się stopniowo po tym czasie. W fazie wylęgania chory często nie odczuwa dolegliwości, ale mimo to może przenosić wirusa na innych.

Dlatego warto ustalić kontakty z osobami, które były zakażone w ciągu ostatnich 30–50 dni, gdyż to pomaga znaleźć źródło zakażenia. Po wystąpieniu objawów wirus może utrzymywać się w ślinie przez kilka tygodni, a czasem nawet miesięcy, co zwiększa ryzyko dalszego rozprzestrzeniania.

Kto najczęściej zapada na mononukleozę?

U dzieci zakażenie wirusem EBV często przebiega bezobjawowo lub wywołuje jedynie łagodne dolegliwości. Pełnoobjawowa mononukleoza pojawia się najczęściej w okresie dojrzewania i w młodej dorosłości — zwłaszcza u osób w wieku 15–25 lat — dlatego choroba częściej dotyka właśnie tę grupę. U osób z osłabioną odpornością przebieg może być cięższy i związany z powikłaniami.

W krajach o niższym standardzie sanitarnym pierwsze zakażenia zwykle występują już w dzieciństwie, podczas gdy w społeczeństwach rozwiniętych infekcja często pojawia się dopiero w okresie adolescencji, co zwiększa liczbę objawowych przypadków w grupie 15–25 lat. Do czynników ryzyka ciężkiego przebiegu zalicza się:

• osłabiony układ odpornościowy,
• choroby hematologiczne,
• terapię immunosupresyjną.

Kluczowe dla zrozumienia, kto najczęściej zapada na mononukleozę, są więc wiek, stan immunologiczny oraz warunki socjoekonomiczne populacji.

Jak przebiega diagnostyka mononukleozy?

Podstawowe badania diagnostyczne obejmują:

• morfologię z rozmazem,
• oznaczenie ALT i AST,
• test heterofilny,
• serologię w kierunku wirusa Epsteina–Barra (EBV).

Test heterofilny, zwany też Monospotem lub objawem Glanzmana, wykrywa przeciwciała heterofilne; jego czułość u młodzieży i dorosłych wynosi około 70–90%. Wyniki pojawiają się zwykle po 1–2 tygodniach od początku dolegliwości, natomiast u dzieci częściej zdarzają się fałszywie ujemne wskazania. Diagnostyka serologiczna polega na oznaczaniu przeciwciał skierowanych przeciwko antygenowi kapsydowemu: VCA IgM i VCA IgG oraz przeciwciał przeciw EBNA. Obecność VCA IgM świadczy o ostrym zakażeniu, VCA IgG utrzymuje się przez całe życie, a przeciwciała EBNA pojawiają się dopiero po 6–8 tygodniach i wskazują na przebyte zakażenie.

Jeśli obraz kliniczny silnie przemawia za EBV, a test heterofilny wychodzi ujemny, warto powtórzyć badania serologiczne po 7–14 dniach. W przypadkach niejednoznacznych lub u chorych z upośledzoną odpornością pomocne może być oznaczenie wirusowego DNA metodą PCR. Typowo w morfologii stwierdza się limfocytozę z obecnością limfocytów atypowych, co dodatkowo wspiera rozpoznanie. W różnicowaniu należy uwzględnić:

• szybki test na paciorkowca (S. pyogenes),
• serologię CMV,
• testy w kierunku ostrego zakażenia HIV,
• toksoplazmozę.

Przy podejrzeniu powiększonej śledziony wskazane jest wykonanie USG jamy brzusznej przed wydaniem zaleceń dotyczących ograniczenia wysiłku fizycznego. Antybiotyki stosuje się tylko przy udokumentowanym nadkażeniu bakteryjnym; nie leczą one pierwotnej infekcji wirusowej.

Jak leczy się gorączkę gruczołową?

Leczenie gorączki gruczołowej opiera się przede wszystkim na łagodzeniu objawów. Najważniejsze są:

• odpoczynek,
• odpowiednie nawodnienie,
• kontrola temperatury i bólu.

Do leków przeciwgorączkowych najczęściej zalicza się:

• paracetamol (500–1000 mg co 4–6 godzin, maksymalnie 3 g na dobę),
• niesteroidowe leki przeciwzapalne, np. ibuprofen (200–400 mg co 4–6 godzin, z maksymalną dawką 1200 mg na dobę bez recepty).

Terapie przeciwwirusowe, takie jak acyklowir, mają ograniczoną skuteczność — zmniejszają wydalanie wirusa, lecz rzadko przekłada się to na wyraźną poprawę kliniczną. Rutynowe stosowanie antybiotyków w zakażeniach wirusowych nie jest zasadne; sięgnięcie po nie rozważa się dopiero przy potwierdzonym bakteryjnym nadkażeniu, po ustaleniu leku na podstawie badań mikrobiologicznych.

W niektórych ciężkich przypadkach, gdy obrzęk migdałków znacznie utrudnia oddychanie, można rozważyć krótkotrwałą terapię glikokortykosteroidami — decyzję taką podejmuje specjalista i stosuje się ją zwykle w ograniczonym schemacie czasowym. Przy powiększonej śledzionie zaleca się ograniczenie wysiłku fizycznego przez co najmniej 3–4 tygodnie ze względu na ryzyko pęknięcia; w przypadku nagłego nasilenia bólu brzucha lub gwałtownego spadku ciśnienia konieczna jest natychmiastowa hospitalizacja.

Monitorowanie chorego obejmuje badania krwi, w tym morfologię oraz oznaczenia ALT i AST, a przy podejrzeniu powiększenia śledziony wykonuje się USG jamy brzusznej. W opiece domowej ważne jest:

• uzupełnianie płynów,
• lekkostrawna dieta,
• odpoczynek.

Zmęczenie i osłabienie mogą utrzymywać się tygodniami, a nawet miesiącami. Profilaktyka polega głównie na unikaniu kontaktu ze śliną osoby zakażonej (niedzielenie się naczyniami, szczoteczką do zębów, unikanie pocałunków) oraz na zachowaniu podstawowej higieny. Ponieważ nie ma szczepionki przeciw EBV, a opcje terapii przeciwwirusowej są ograniczone, leczenie mononukleozy skupia się na łagodzeniu objawów, wspieraniu układu odpornościowego i zapobieganiu powikłaniom.

Jakie powikłania może powodować mononukleoza?

Powikłania mononukleozy zdarzają się rzadko, ale niekiedy prowadzą do poważnych problemów. Najważniejsze z nich to:

• Zapalenie wątroby — zwykle przebiega łagodnie i objawia się nieznacznym wzrostem enzymów wątrobowych, chociaż w rzadkich przypadkach może pojawić się cięższe uszkodzenie i żółtaczka. Kontrola poziomów ALT i AST pomaga ocenić funkcję wątroby,
• Pęknięcie śledziony — związane z jej powiększeniem (splenomegalią). Nagły, silny ból brzucha, spadek ciśnienia i objawy anemii mogą sugerować wewnętrzne krwawienie; takie sytuacje wymagają pilnej interwencji chirurgicznej lub radiologicznej,
• Zaburzenia drożności dróg oddechowych — duże powiększenie migdałków może prowadzić do duszności. W pierwszej kolejności trzeba zapewnić drożność dróg oddechowych, a często stosuje się też krótkotrwałą terapię przeciwzapalną,
• Powikłania neurologiczne — obejmują m.in. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu i neuropatie obwodowe. Rozpoznanie opiera się na badaniu neurologicznym, obrazowaniu oraz analizie płynu mózgowo-rdzeniowego; leczenie zwykle wymaga hospitalizacji,
• Zmiany limfoproliferacyjne i ryzyko transformacji nowotworowej — u osób z upośledzoną odpornością mogą rozwijać się zespoły limfoproliferacyjne, w tym post-transplantacyjny zespół limfoproliferacyjny. Ocena ryzyka transformacji nowotworowej powinna być indywidualna,
• Zespół przewlekłego zmęczenia — intensywne, długotrwałe zmęczenie może utrzymywać się przez tygodnie lub miesiące i znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie,
• Nadkażenia bakteryjne — wtórne zakażenia gardła lub skóry wymagają potwierdzenia bakteryjnej przyczyny i leczenia antybiotykiem,
• Cięższy przebieg przy koinfekcjach i immunosupresji — osoby z obniżoną odpornością częściej doświadczają komplikacji i dłuższej wiremii,
• Objawy alarmowe — które wymagają natychmiastowej oceny, to nagły, silny ból brzucha, znaczny spadek ciśnienia, duszność oraz zaburzenia świadomości.