Jaka szczepionka na pneumokoki dla dorosłych? Wszystko, co musisz wiedzieć w 2020 roku

Jaka szczepionka przeciw pneumokokom dla dorosłych?

Szczepionki skoniugowane, takie jak PCV-13 czy Prevenar 20, łączą polisacharydowe antygeny z białkiem nośnikowym CRM197, co wzmacnia produkcję przeciwciał i tworzenie pamięci immunologicznej przeciw Streptococcus pneumoniae. Natomiast polisacharydowy preparat PPSV23 (Pneumovax 23) obejmuje 23 serotypy, dzięki czemu daje szerszy zakres ochrony niż tradycyjne PCV, choć wywołuje słabszą odpowiedź komórkową.

PCV-13 wykazał w badaniach klinicznych skuteczną redukcję inwazyjnej choroby pneumokokowej i zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. Nowsze szczepionki, jak PCV-20 (Prevenar 20) oraz PCV-21, poszerzają spektrum o serotypy nieobjęte PCV-13, co zwiększa ochronę przed dodatkowymi wariantami pneumokoków.

Wybór preparatu zależy od wieku i stanu zdrowia pacjenta:

• osoby powyżej 65. roku życia i te z grup ryzyka często otrzymują PPSV23, jeśli wcześniej nie były szczepione PCV,
• natomiast pacjenci immunokompromitowani i chorzy przewlekle zwykle dostają szczepionki skoniugowane, by uzyskać mocniejszą odpowiedź przeciwciałową i lepszą ochronę przed postaciami inwazyjnymi.

W praktyce stosuje się też schematy łączone — najpierw PCV (PCV-13 lub PCV-20), a potem PPSV23, gdy wymagane jest rozszerzenie ochrony o dodatkowe serotypy. Substancją czynną w szczepionkach skoniugowanych są określone polisacharydy sprzężone z CRM197, natomiast Pneumovax 23 zawiera oczyszczone polisacharydy 23 serotypów.

PCV-21 została dopuszczona lub jest obecnie oceniana przez Komisję Europejską i przeznaczona do aktywnego uodparniania dorosłych (powyżej 18. roku życia) przeciwko zakażeniom Streptococcus pneumoniae, w tym inwazyjnym i prowadzącym do posocznicy. Ostateczny wybór szczepionki powinien uwzględniać lokalne wytyczne, dostępność i refundację.

Do przykładów preparatów stosowanych u dorosłych należą: Prevenar 20, PCV-13 i Pneumovax 23.

Jakie są korzyści ze szczepienia przeciw pneumokokom?

Szczepienia przeciw pneumokokom znacząco obniżają ryzyko inwazyjnej choroby pneumokokowej — u zdrowych dorosłych ochrona może sięgać nawet 85%. W badaniu CAPiTA preparat PCV wykazał 75% skuteczności przeciw inwazyjnej chorobie pneumokokowej i 45,6% w zapobieganiu zapaleniu płuc wywołanemu serotypami zawartymi w szczepionce. U większości zaszczepionych rozwijają się przeciwciała, co wzmacnia ochronę i tworzy pamięć immunologiczną.

Korzyści kliniczne są konkretne:

• rzadziej występują zapalenie płuc,
• posocznica,
• bakteriemia,
• zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
• spada liczba hospitalizacji i ciężkich powikłań — co odciąża system ochrony zdrowia i obniża koszty leczenia.

Szczególnie ważne są te efekty dla osób należących do grup wysokiego ryzyka, np. pacjentów powyżej 65. roku życia, osób z chorobami przewlekłymi czy z immunosupresją, u których szczepienie zmniejsza ryzyko ciężkiego przebiegu i zgonu. Dodatkowo szczepionki skoniugowane ograniczają nosicielstwo i transmisję wybranych serotypów, zapewniając pośrednią ochronę osobom niezaszczepionym. Z kolei szeroki zakres serotypów w szczepionkach polisacharydowych pomaga zmniejszyć populacyjne ryzyko choroby inwazyjnej. Warto pamiętać, że immunogenność szczepionek skoniugowanych i polisacharydowych różni się, dlatego plan szczepień powinien być dobierany tak, by maksymalizować ochronę.

Kto powinien przyjąć PCV13 i PPSV23?

Osoby w wieku 65 lat i starsze są priorytetową grupą do szczepień przeciw pneumokokom i powinny otrzymać preparaty PCV13 i/lub PPSV23. Do grupy podwyższonego ryzyka należą także dorośli z przewlekłymi schorzeniami — np.:

• chorobami serca,
• przewlekłą chorobą płuc,
• cukrzycą,
• niewydolnością nerek.

Pacjenci z osłabioną odpornością, w tym po przeszczepach, leczeni immunosupresyjnie, zakażeni HIV oraz osoby z wrodzonymi defektami układu odpornościowego, zwykle potrzebują szczepień skoniugowanych, a często stosuje się u nich też schematy łączone. Podobne wskazania dotyczą osób pozbawionych śledziony lub mających jej nieczynną funkcję, jak i pacjentów z nawracającymi zakażeniami pneumokokowymi. Lekarze zalecają szczepienie także zdrowym dorosłym, którzy wcześniej nie otrzymali preparatu przeciw pneumokokom.

W niektórych sytuacjach najpierw podaje się szczepionkę skoniugowaną, a następnie polisacharydową — taki schemat poszerza ochronę o dodatkowe serotypy. Przed szczepieniem konieczna jest kwalifikacja obejmująca badanie oraz szczegółowy wywiad lekarski. Osoby, które miały ciężką reakcję alergiczną na składniki szczepionki, nie powinny przyjmować PCV13 ani PPSV23. Ostateczny wybór rodzaju szczepionki i schematu zawsze podejmuje lekarz, uwzględniając wiek pacjenta, stan zdrowia oraz ryzyko ekspozycji.

Czym jest szczepionka 21-serotypowa?

Preparat obejmuje 21 serotypów pneumokoków, w tym osiem nowych, których nie było w dotychczasowych szczepionkach. Taka, odświeżona kompozycja odpowiada na zmiany w epidemiologii zakażeń u dorosłych. To szczepionka skoniugowana — polisacharydowe antygeny są połączone z białkiem nośnikowym, co sprzyja silniejszej odpowiedzi immunologicznej.

W praktyce oznacza to, że organizm nie tylko wytwarza przeciwciała, ale też tworzy trwałą pamięć immunologiczną. Preparat podaje się w formie zastrzyku, domięśniowo lub podskórnie. Głównym celem tej 21-serotypowej szczepionki jest lepsza ochrona przed chorobami inwazyjnymi i zapaleniem płuc wywoływanymi przez serotypy pominięte w starszych produktach.

Immunogenność i profil bezpieczeństwa oceniano w badaniach klinicznych oraz metaanalizach; wyniki wskazują na skuteczną indukcję przeciwciał specyficznych dla zawartych antygenów. Obecnie Komisja Europejska i Ministerstwo Zdrowia analizują zgromadzone dane rejestracyjne oraz wnioski o refundację, ze szczególnym uwzględnieniem osób w wieku 65 lat i starszych.

Jaki jest schemat i dawkowanie szczepienia?

Standardowa objętość dawki dla dorosłych to 0,5 ml dla szczepionek PCV‑13, PCV‑20/21 oraz PPSV23. Zwykle podaje się je domięśniowo w mięsień naramienny, choć ulotka dopuszcza też podanie podskórne.

Osoby w wieku 65 lat i więcej, bez istotnych obciążeń klinicznych, mają do wyboru dwa schematy:

• jednorazową dawkę PCV‑20 (0,5 ml),
• opcję łączoną — najpierw PCV (0,5 ml), a potem PPSV23 (0,5 ml) po 6–12 miesiącach.

W wielu wytycznych zaznacza się, że podanie PCV‑20 często eliminuje konieczność dodatkowego PPSV23. U pacjentów immunosupresyjnych, z asplenią albo z ciężkimi chorobami przewlekłymi preferuje się schemat łączony z krótszym odstępem:

• PCV (0,5 ml),
• potem PPSV23 (0,5 ml) po co najmniej 8 tygodniach.

W tych grupach rozważa się także powtórzenie dawki PPSV23 po około 5 latach, decyzję podejmuje lekarz na podstawie stanu klinicznego. Pneumovax 23 (PPSV23) podaje się zwykle jednorazowo w dawce 0,5 ml; powtórzenia dotyczą jedynie wybranych wskazań, np. asplenia czy immunosupresji.

Przed szczepieniem konieczna jest kwalifikacja medyczna — wywiad, ocena stanu zdrowia i ewentualne badania. Szczegółowe informacje o dawkowaniu, przeciwwskazaniach i drodze podania znajdują się w ulotce każdego preparatu, a ostateczny schemat ustala lekarz POZ lub specjalista, uwzględniając wiek, historię szczepień i ryzyko kliniczne.

Jakie są przeciwwskazania i skutki uboczne?

Bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepienia jest ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja) po wcześniejszym podaniu tej samej szczepionki. Również uczulenie na którykolwiek składnik preparatu uniemożliwia podanie szczepionki. Tymczasowo odracza się szczepienie przy aktywnej, ciężkiej chorobie gorączkowej — najlepiej poczekać, aż stan ostry minie.

Przed szczepieniem przeprowadza się kwalifikację, obejmującą wywiad o alergiach i przyjmowanych lekach; ocena możliwych interakcji z innymi preparatami odbywa się indywidualnie.

Do najczęstszych działań niepożądanych należą:

• ból,
• zaczerwienienie i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia,
• gorączka,
• zmęczenie,
• bóle mięśniowe,
• dolegliwości grypopodobne.

Objawy te pojawiają się zwykle w ciągu 24–48 godzin i ustępują w ciągu 48–72 godzin; poważne reakcje zdarzają się rzadko. Anafilaksja występuje około 1–2 razy na milion podanych dawek. Po szczepieniu pacjent powinien być obserwowany przez 15–30 minut, aby szybko rozpoznać ewentualną reakcję alergiczną. W przypadku podejrzenia ciężkiej reakcji konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.

Wszystkie niepożądane objawy warto zgłaszać lekarzowi oraz do krajowego systemu nadzoru nad bezpieczeństwem szczepień. U osób z zaburzeniami krzepnięcia należy rozważyć sposób podania i potencjalne ryzyko; ostateczną decyzję podejmuje lekarz.

Interakcje między szczepionkami zależą od ich rodzaju — niektóre można podać jednocześnie, inne wymagają odstępów. Dla osób z grup ryzyka i seniorów korzyści ze szczepienia na ogół przewyższają ryzyko, zwłaszcza że zakażenia pneumokokowe mogą prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc czy posocznica.

Gdzie wykonać szczepienie przeciw pneumokokom i czy jest refundowane?

Szczepienie przeciw pneumokokom można zrobić zarówno w przychodni POZ, jak i w aptece oferującej usługi szczepień czy w prywatnej placówce medycznej — np. w TropicalMed, gdzie dostępny jest Pneumovax 23. Przed podaniem preparatu konieczna jest konsultacja lekarska, podczas której omawia się:

• korzyści,
• możliwe ryzyko,
• schemat dawkowania,
• koszty zabiegu.

Refundacja przysługuje wybranym grupom pacjentów — zwykle osobom po 65. roku życia i tym z tzw. grup ryzyka — w ramach Programu Szczepień Ochronnych lub lokalnych inicjatyw. Zasady dofinansowania ustala Ministerstwo Zdrowia i przepisy samorządowe, a w niektórych przypadkach pokrycie kosztów wynosi 100% dla określonych osób. Cena szczepionki zależy od rodzaju preparatu i miejsca podania; dla przykładu komercyjna dawka Pneumovax 23 w niektórych placówkach kosztowała około 299 zł, ale stawka może się różnić między apteką a kliniką. Dlatego przed umówieniem terminu warto potwierdzić dostępność konkretnego produktu — np. Pneumovax 23 lub PCV‑20/21 — oraz aktualny status dofinansowania w swoim POZ lub w wybranej aptece. Kolejne kroki to ustalenie terminu konsultacji, kwalifikacja do szczepienia i ewentualne uregulowanie opłaty, jeśli jest wymagana.