Kwiat dziewanny — właściwości, zbieranie i zastosowanie w ziołolecznictwie

Co to jest kwiat dziewanny?

Surowiec leczniczy pozyskuje się z kwiatów roślin z rodzaju Verbascum, na przykład z:

• V. densiflorum,
• V. thapsus.

To dwuletnie rośliny z rodziny trędownikowatych, dorastające zwykle do 1,5–2 metrów wysokości. Ich łodygi pokryte są gęstymi, białożółtawymi włoskami, a liście — duże i szerokie. Kwiatostany tworzą długie grona żółtych, miodowo pachnących kwiatów. Rodzaj Verbascum obejmuje setki gatunków występujących naturalnie w:

• Europie,
• Azji,
• Afryce;

do znanych przykładów należą dziewanna pospolita, V. thapsus oraz V. densiflorum. Jako surowiec farmakopealny i zielarski wykorzystuje się głównie kwiaty — świeże lub suszone — choć czasem stosuje się też liście i korzenie. Nasiona oraz nasienniki cechuje długa żywotność i dobra zdolność kiełkowania. Kwiaty dziewanny mają zastosowanie w ziołolecznictwie i kosmetyce, a niektóre gatunki uprawia się dla ozdoby. W przeszłości pęki tej rośliny służyły także jako knoty do lamp.

Na jakie dolegliwości pomaga kwiat dziewanny?

Działanie wykrztuśne i powlekające śluzówki ułatwia usuwanie zalegającej wydzieliny, co sprzyja udrożnieniu dróg oddechowych. Jest szczególnie pomocna przy suchym, napadowym kaszlu, a jednocześnie łagodzi chrypkę i podrażnienia gardła, ułatwiając oddychanie oraz odblokowując zatkany nos i zatoki.

Roślina wykazuje też właściwości:

• przeciwzapalne,
• antyseptyczne,
• przeciwbakteryjne,
• przeciwwirusowe.

Dlatego bywa stosowana jako wsparcie przy infekcjach górnych dróg oddechowych, przeziębieniu i grypie. Tradycyjnie wykorzystywana jest także w terapii zapalenia płuc i innych infekcji płucnych. Jej zastosowania są różnorodne:

• syropy na kaszel,
• napary,
• odwary i nalewki,
• oleje i mieszanki ziołowe,
• zewnętrzne preparaty — toniki, przemywania i okłady na stłuczenia.

Z zewnętrznego użytku przygotowuje się też olej łagodzący ból ucha. W ziołolecznictwie ceniona jest za wspieranie odporności i ogólne właściwości prozdrowotne. Badania fitochemiczne potwierdzają obecność związków odpowiedzialnych za jej działanie przeciwzapalne i powlekające, co wyjaśnia skuteczność przy dolegliwościach dróg oddechowych. Najczęściej spotyka się ją w syropach i mieszankach ziołowych, gdzie wspomaga odkrztuszanie i łagodzi objawy infekcji.

Jakie substancje czynne zawiera kwiat dziewanny?

Kwiat dziewanny zawiera szereg cennych substancji czynnych. Najważniejsze z nich to:

• śluzy — polisacharydy osłaniające błony śluzowe,
• saponiny — na przykład werbaskosaponina, które ułatwiają odkrztuszanie i pobudzają wydzielanie,
• flawonoidy (m.in. rutozyd i diosmina) — pełnią funkcję przeciwutleniaczy i chronią naczynia krwionośne,
• antyoksydanty — współdziałają z flawonoidami, neutralizując wolne rodniki,
• gorycze i kwasy organiczne — wpływają na smak preparatów i wzmacniają odporność miejscową,
• olejek eteryczny — wykazuje właściwości odkażające i przeciwbakteryjne,
• węglowodany, związki tłuszczowe oraz sole mineralne — dostarczają mikroelementów niezbędnych dla organizmu.

Taki kompleks związków tłumaczy tradycyjne zastosowania dziewanny — działanie wykrztuśne, przeciwzapalne, odkażające i łagodzenie dolegliwości dróg oddechowych. Aby zachować aktywność leczniczą, surowiec warto suszyć w temperaturze nieprzekraczającej 40°C.

Kiedy i jak zbierać oraz przechowywać kwiat dziewanny?

Dziewannę najlepiej zbierać w pełni kwitnienia, w suchy poranek po wyschnięciu rosy. Wybieraj świeże kwiaty bez plam i uszkodzeń — surowiec zbiera się ręcznie lub nożyczkami, pilnując czystości materiału. Można go użyć od razu lub poddać suszeniu; równomierna, cienka warstwa w przewiewnym, zacienionym miejscu ograniczy utratę cennych substancji.

Utrzymanie temperatury około 40°C pomaga zachować żółtą barwę i aktywne składniki, dlatego przydatne są:

• tacki,
• papier,
• suszarki z regulacją temperatury.

Po wysuszeniu przechowuj dziewannę w suchym, przewiewnym miejscu, w szczelnych i nieprzezroczystych opakowaniach — na przykład szklanych słojach lub papierowo-foliowych torebkach; najlepiej z dala od wilgoci i światła, w temperaturze pokojowej. Na produktach przeznaczonych do sprzedaży powinny się znaleźć masa netto oraz zalecenia dotyczące przechowywania, a liście i kwiaty warto wykorzystać w ciągu 12 miesięcy od zbioru, by nie utraciły swoich właściwości.

Nasiona zbiera się po przekwitnięciu, gdy torebki nasienne są suche i brązowe; przechowywane w suchym, chłodnym i szczelnym pojemniku mogą zachować zdolność kiełkowania przez wiele lat. Zbieraj rośliny z terenów ekologicznych, z dala od dróg i opryskiwanych pól, aby zmniejszyć ryzyko zanieczyszczeń. Przy przygotowaniu surowca do sprzedaży przestrzegaj obowiązujących zasad etykietowania i przechowywania.

Jak przygotowywać preparaty z kwiatu dziewanny?

Aby przygotować napar z dziewanny, zalej 1 łyżeczkę suszu lub 1 łyżkę świeżych kwiatów 250 ml wrzątku i parz pod przykryciem przez 5–15 minut, potem przecedź. Taki napar działa szybko jako środek powlekający i wykrztuśny.

Odwar robi się podobnie, ale z użyciem większej ilości surowca: 1 łyżka suszonych kwiatów na 250 ml wody. Doprowadź do wrzenia, gotuj na małym ogniu 5–10 minut, odstaw na 10 minut i przecedź — odwar lepiej wydobywa saponiny i gorycze niż krótki napar.

Macerat wodny uzyskasz, zalewając surowiec zimną, przegotowaną wodą i zostawiając go na kilka godzin lub na noc, a potem odcedzając. Taki macerat eksponuje śluzy, dlatego bywa wykorzystywany do płukanek, inhalacji i łagodzących naparów.

Nalewkę przygotowuje się przez zalanie kwiatów alkoholem o stężeniu 40–70% (dokładna proporcja zależy od receptury) i macerowanie w szczelnej butelce przez 2–6 tygodni; po tym czasie odcedź i przelej do ciemnej butelki. Nalewka może być stosowana zewnętrznie i wewnętrznie, ale wewnętrznie tylko w niewielkich dawkach.

Syrop z dziewanny powstaje przez stworzenie naparu lub odwaru, które potem zasładza się miodem lub cukrem do konsystencji syropu; krótko podgrzej, aby rozpuścić cukier, i przelej do sterylnego słoika. To tradycyjny środek na kaszel i na łagodzenie podrażnień gardła.

Olej lub olejek przygotujesz dwojako: macerując kwiaty w oleju roślinnym na zimno przez 1–2 tygodnie w ciemnym miejscu albo podgrzewając je w kąpieli wodnej przez 2–6 godzin przy niskiej temperaturze. Po przecedzeniu przechowuj olej w ciemnej butelce — używa się go zewnętrznie do okładów i przemywań.

Przy sporządzaniu wszystkich preparatów pamiętaj o kilku praktycznych zasadach:

• używaj czystego surowca, zbieranego z dala od ruchliwych dróg,
• do naparów najlepiej wybierać filtrowaną wodę i parzyć pod przykryciem, by zatrzymać lotne substancje,
• przechowuj gotowe wyciągi w ciemnych, szczelnych naczyniach i oznaczaj je datą przygotowania.

W mieszankach ziołowych dziewannę dobrze łączyć z:

• tymankiem,
• prawoślazem,
• podbiałem —

takie połączenia wzmacniają efekt wykrztuśny i przeciwzapalny.

Jak dawkować i stosować preparaty z kwiatu dziewanny?

Najczęściej zalecane dawkowanie naparu z dziewanny to 1 łyżeczka suszu na 250 ml wody; dorośli przyjmują go zwykle 1–2 razy dziennie, przy ostrych dolegliwościach oddechowych można zwiększyć częstotliwość do 2–3 porcji po około 100–125 ml. Syrop dla dorosłych stosuje się w dawce 1 łyżka (15 ml) 2–4 razy na dobę, natomiast dzieci otrzymują 1–2 łyżeczki (5–10 ml) 2–3 razy dziennie — dawkowanie maluchów warto jednak najpierw skonsultować z pediatrą.

Nalewka przeznaczona dla dorosłych to zwykle 20–30 kropli rozpuszczonych w 50–100 ml wody, 1–2 razy na dobę; nie powinna być stosowana przez osoby, które nie mogą spożywać alkoholu, ani przy jednoczesnym przyjmowaniu leków depresyjnych dla ośrodkowego układu nerwowego.

Macerat wodny i napar nadają się też do płukań i inhalacji:

• płukanie gardła lub jamy ustnej wykonuje się 2–3 razy dziennie,
• inhalację nad kubkiem gorącego wyciągu przez 5–10 minut — 1–2 razy dziennie, zwłaszcza przy zatkanym nosie i zapaleniu zatok.

Preparaty zewnętrzne (olej, macerat olejowy, okłady) stosuje się miejscowo 1–3 razy dziennie — na skórę lub do ucha zewnętrznego (np. 3–5 kropli oleju); kompresy trzyma się zwykle 15–30 minut.

Osoby z osłabioną odpornością mogą używać dziewanny jako wsparcia dróg oddechowych, ale przy ciężkich infekcjach powinna ona uzupełniać, a nie zastępować, leczenie konwencjonalne po konsultacji z lekarzem. Przy łączeniu z innymi ziołami działającymi wykrztuśnie trzeba uwzględnić sumaryczny efekt, a przy długotrwałym stosowaniu przestrzegać zaleceń producenta i nie przekraczać dawek podanych na etykiecie. Jeśli po kilku dniach picia herbatki nie ma poprawy lub stan się pogarsza, należy skonsultować się ze specjalistą; osoby przyjmujące wiele leków lub chorujące przewlekle powinny uzgodnić terapię z farmaceutą lub lekarzem.

Jakie są przeciwwskazania przy stosowaniu kwiatu dziewanny?

Główne przeciwwskazania do stosowania dziewanny to:

• uczulenie na jej składniki,
• reakcje charakterystyczne dla roślin z rodziny trędownikowatych, takie jak kontaktowe zapalenie skóry czy wysypka.

Nie ma też wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa podczas ciąży i karmienia piersią, więc przyjmowanie jej doustnie warto omówić z lekarzem. Nalewki na alkoholu nie są wskazane u:

• niemowląt,
• małych dzieci,
• osób z nietolerancją alkoholu.

U najmłodszych lepiej sięgać po syropy lub napary bezalkoholowe, a dawkowanie powinien ustalić pediatra. W cięższych infekcjach, np. przy zapaleniu płuc, preparaty z dziewanny mogą pełnić jedynie rolę uzupełniającą terapię konwencjonalną, nie zastępując leków przepisanych przez specjalistę. Roślina zawiera saponiny i flawonoidy, które mogą powodować interakcje farmakodynamiczne i farmakokinetyczne — dlatego przed rozpoczęciem kuracji skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki o wąskim indeksie terapeutycznym albo immunosupresyjne.

Przy stosowaniu zewnętrznym unikaj kontaktu z oczami i nie wprowadzaj preparatów do ucha wewnętrznego. Należy też przestrzegać zasad higieny, aby zminimalizować ryzyko zanieczyszczeń mikrobiologicznych. Osoby wrażliwe na olejki eteryczne lub saponiny powinny zachować ostrożność — możliwe są podrażnienia skóry i reakcje ogólnoustrojowe. Jeśli objawy się nasilą lub nie nastąpi poprawa po kilku dniach, przerwij stosowanie i zgłoś się po konsultację lekarską.

W tradycyjnych przekazach zwraca się uwagę, że alkoholowe formy lecznicze wymagają szczególnej ostrożności w kwestii bezpieczeństwa i dawkowania. Zawsze przed użyciem sprawdź skład i zalecenia producenta.