Badanie TEE — co to jest i jakie ma korzyści?

Co to jest badanie TEE?

Sonda ultrasonograficzna umieszczona w przełyku umożliwia uzyskanie wyraźniejszych obrazów serca i aorty niż te dostępne w standardowej echokardiografii przezklatkowej. Echokardiografia przezprzełykowa (TEE) to badanie serca, w którym specjalna głowica emituje ultradźwięki z sondy znajdującej się w przełyku, co zmniejsza zakłócenia spowodowane konstrukcją klatki piersiowej i tkankami miękkimi. Stosuje się je jako uzupełnienie badania przezklatkowego lub jako metodę pierwszego wyboru, gdy wyniki tego ostatniego są niejednoznaczne.

Do typowych wskazań należą:

• poszukiwanie skrzeplin w uszku lewego przedsionka,
• ocena zastawek i protez zastawkowych,
• rozpoznawanie zapalenia wsierdzia,
• badanie aorty.

Ponadto TEE bywa wykorzystywane w trakcie operacji oraz podczas zabiegów elektrofizjologicznych, gdzie pomaga w czasie rzeczywistym. Samo badanie zwykle trwa od 10 do 30 minut i może być wykonane ambulatoryjnie w poradni kardiologicznej albo jako monitorowanie podczas operacji. TEE jest stosunkowo bezpieczne — ryzyko powikłań jest niskie i zostało opisane w obowiązujących wytycznych klinicznych.

Jakie korzyści daje badanie TEE?

Czułość przezprzełykowego badania echokardiograficznego (TEE) w wykrywaniu skrzeplin przekracza 90%, co ma istotne znaczenie dla strategii leczenia przeciwzakrzepowego i decyzji terapeutycznych. Dokładna ocena morfologii serca pozwala na precyzyjne pomiary struktur wewnątrzsercowych oraz na wykrycie drobnych wad wrodzonych i zmian nabytych.

Badanie funkcji zastawek umożliwia:

• identyfikację przecieków,
• ocenę szczelności protez,
• wykrycie przecieków okołozastawkowych,
• które często umykają w badaniu przezklatkowym.

Dzięki TEE można też skutecznie lokalizować skrzepliny i materiał zatorowy, co pomaga wskazać źródła zatorów — od udarów mózgu po zatorowość płucną — i ukierunkować dalszą diagnostykę neurologiczną. W diagnostyce zapalenia wsierdzia, zwłaszcza przy sztucznych zastawkach, TEE cechuje się wyższą czułością i precyzyjniej określa obecność oraz wielkość wegetacji. Przy podejrzeniu rozwarstwienia aorty badanie pozwala szybko zidentyfikować płat rozwarstwienia i ocenić jego zasięg.

W trakcie planowania i monitorowania zabiegów inwazyjnych — na przykład kardiowersji czy ablacji — TEE dostarcza obrazu w czasie rzeczywistym, co umożliwia bieżące korekty procedury. Ocena kardiomiopatii, w tym przerostowej, daje precyzyjne informacje o grubości przegrody i mechanizmach obturacji drogi odpływu. U pacjentów po udarze mózgu TEE identyfikuje potencjalne źródła kardioembolizmu w około 15–30% przypadków kryptogennych, a uzyskane dane często wpływają na decyzję o leczeniu interwencyjnym, chirurgicznym lub długoterminowej terapii przeciwzakrzepowej.

Kiedy wybrać TEE zamiast echokardiografii przezklatkowej?

Jeżeli podejrzewa się skrzeplinę w lewym przedsionku lub w jego uszku przed kardiowersją elektryczną czy planowaną ablacją, najlepszym wyborem jest badanie przezprzełykowe (TEE). Stosuje się je szczególnie wtedy, gdy echokardiografia przezklatkowa (TTE) nie daje wyraźnych wyników — na przykład przy:

• złym oknie akustycznym związanym z otyłością,
• POChP,
• zdeformowaną klatką piersiową.

TEE zapewnia też wyraźniejszy obraz przy podejrzeniu zapalenia wsierdzia dotyczącego sztucznej zastawki lub przy przecieku okołozastawkowym, gdzie TTE może być niewystarczające. W przypadku podejrzenia rozwarstwienia aorty, gdy TTE nie uwidacznia płata rozwarstwienia, badanie przezprzełykowe pozwala szybko ocenić zakres zmiany. Po udarze mózgu lub przy poszukiwaniu źródeł zatorów TEE częściej wykrywa wady przegrody serca i przetrwały otwór owalny niż badanie przezklatkowe. Przy wrodzonych wadach serca oraz przy ocenie morfologii przed i po zabiegach kardiochirurgicznych obrazy z przełyku bywają bardziej pomocne. Gdy planuje się procedury śródoperacyjne lub monitorowanie ablacji, TEE daje obraz w czasie rzeczywistym — czego nie zapewnia TTE. Ostateczną decyzję o wykonaniu TEE podejmuje kardiolog; procedura wymaga skierowania, świadomej zgody pacjenta i rozważenia alternatyw (CT, MRI) gdy istnieją przeciwwskazania.

Jakie są przeciwwskazania do TEE?

Bezwzględne przeciwwskazania do badania TEE to m.in.:

• brak zgody pacjenta,
• aktywne krwawienie z przewodu pokarmowego,
• ciężka niedrożność przełyku uniemożliwiająca wprowadzenie sondy,
• poważne choroby przełyku (np. owrzodzenia czy nowotwory),
• niestabilność hemodynamiczna zagrażająca bezpieczeństwu procedury.

Względne przeciwwskazania to:

• niedawne operacje lub zabiegi na przełyku,
• wcześniejsze interwencje zwiększające ryzyko perforacji,
• inne stany, które te ryzyko podwyższają.

Przygotowując pacjenta do TEE, warto zebrać szczegółowy wywiad dotyczący chorób przełyku i przedstawić dostępne badania radiologiczne lub endoskopowe potwierdzające jego stan. Konieczna jest też ocena parametrów krzepnięcia, zwłaszcza INR, jeśli pacjent przyjmuje leki przeciwzakrzepowe — oraz przekazanie pełnej listy stosowanych leków.

W sytuacjach przeciwwskazań względnych trzeba starannie porównać ryzyko (np. perforacji czy krwawienia, które rośnie przy zmianach morfologicznych przełyku) z korzyściami diagnostycznymi badania. Dlatego ostateczna decyzja o wykonaniu TEE powinna opierać się na rzetelnej ocenie endoskopowej lub radiologicznej oraz indywidualnej analizie korzyści i zagrożeń dla danego pacjenta.

Jakie powikłania może powodować TEE?

W piśmiennictwie podaje się, że ryzyko poważnych komplikacji po badaniu TEE wynosi około 0,01–0,2%, natomiast łagodne dolegliwości zdarzają się znacznie częściej. Prawdopodobieństwo problemów rośnie u pacjentów z:

• chorobami przełyku,
• zaburzeniami krzepnięcia,
• po intensywnej sedacji,
• w sytuacjach nagłych.

Do najczęstszych, zwykle łagodnych dolegliwości należą:

• ból gardła,
• uczucie dyskomfortu po badaniu — dotykają one 10–30% pacjentów.

Często pojawiają się również przejściowe zaburzenia rytmu serca, najczęściej arytmie nadkomorowe lub krótkotrwałe bradykardie/tachykardie, w około 1–5% przypadków. Przy wprowadzaniu sondy mogą wystąpić odruchy wymiotne i nudności. Poważne, choć rzadkie, powikłania obejmują:

• perforację przełyku (opisywaną w 0,01–0,04% przypadków), która często wymaga konsultacji chirurgicznej i leczenia operacyjnego,
• ryzyko dużych krwawień z przewodu pokarmowego — nasila je stosowanie antykoagulantów, stąd przed zabiegiem należy ocenić INR i zaplanować postępowanie,
• zapalenie płuc związane z aspiracją, zwłaszcza gdy pacjent nie był odpowiednio przygotowany lub wystąpiła depresja oddechowa po sedacji,
• skurcz przełyku i oparzenia spowodowane mechaniczno-termicznym oddziaływaniem sondy,
• reakcje alergiczne na środki znieczulenia miejscowego lub leki dożylnie podawane podczas sedacji (np. midazolam) mogą mieć przebieg od łagodnych wysypek po ciężkie reakcje anafilaktyczne.

Dodatkowo występują powikłania hemodynamiczne i oddechowe związane z sedacją, takie jak depresja oddechowa czy hipotonia — szczególnie u osób starszych lub z niewydolnością wielonarządową. Aby zmniejszyć ryzyko powikłań, zaleca się:

• monitorowanie kardiopulmonarne w trakcie badania (EKG, saturacja, ciśnienie),
• pełną ocenę stanu przełyku i historii zabiegów,
• sprawdzenie parametrów krzepnięcia przed TEE.

Pacjentom zwykle doradza się 6–8 godzin głodówki przed procedurą. W czasie badania powinien być dostępny sprzęt reanimacyjny oraz personel przeszkolony w resuscytacji, a pacjent musi zostać poinformowany o możliwych powikłaniach i wyrazić świadomą zgodę. W razie podejrzenia perforacji albo dużego krwawienia konieczna jest szybka diagnostyka (endoskopia lub tomografia komputerowa) i natychmiastowe leczenie.

Jak przygotować się do badania TEE?

Proszę przynieść skierowanie oraz wszystkie dotychczasowe wyniki badań:

• ECHO przezklatkowe,
• badania radiologiczne lub endoskopowe,
• badania krwi,
• aktualny wynik INR.

W niektórych placówkach mogą być wymagane dodatkowe badania serologiczne, na przykład antygen HBs i przeciwciała HCV. Zgłoś wszystkie przyjmowane leki, w tym leki antyarytmiczne i środki przeciwzakrzepowe — modyfikacja leczenia przeciwzakrzepowego zostanie zaplanowana po ocenie INR i w zależności od celu procedury. Proszę stawić się na umówioną godzinę 30–60 minut wcześniej; rejestracja i wywiad trwają zwykle krótko.

Przed badaniem pacjent podpisuje świadomą zgodę i otrzymuje informacje o potencjalnych ryzykach. Na miejscu zakładany jest dostęp do żyły w celu podania sedacji dożylnej (najczęściej midazolamu) oraz płynów, a gardło znieczula się miejscowo. Sedacja może wywołać senność, dlatego po badaniu konieczny jest transport — prowadzenie pojazdów jest niewskazane.

Przed procedurą proszę zdjąć protezy zębów, biżuterię oraz inne luźne przedmioty z jamy ustnej. Konieczne jest też poinformowanie personelu o alergiach oraz o chorobach przełyku, zwłaszcza o wcześniejszych zabiegach endoskopowych. Placówka wskaże, czy należy być na czczo — post przed badaniem zmniejsza ryzyko aspiracji.

Podczas procedury personel monitoruje EKG, saturację i ciśnienie, a sprzęt do resuscytacji pozostaje gotowy. W razie jakichkolwiek wątpliwości dotyczących przygotowania zespół wykonujący TEE wyjaśni wszystkie szczegóły przed podpisaniem zgody.

Jak przebiega badanie TEE krok po kroku?

Personel szybko przegląda dokumentację, potwierdzając tożsamość pacjenta oraz sprawdzając parametry krzepnięcia i listę przyjmowanych leków. Następnie zakładany jest dostęp dożylny. W pracowni EKG podłączane są urządzenia monitorujące:

• EKG,
• saturację,
• ciśnienie tętnicze.

Aby zapewnić bezpieczeństwo podczas badania, pacjent układany jest na lewym boku, a do jamy ustnej wkładany jest ochraniacz na zęby (bite-block) chroniący sondę i dziąsła. Gardło znieczula się miejscowo; w razie konieczności podaje się dożylną sedację w kontrolowanej dawce, stale monitorując oddech i krążenie. Badanie zaczyna się od delikatnego wprowadzenia sondy do przełyku i ustawienia jej na standardowych poziomach. Operator wykonuje kolejne projekcje przełykowe, dokumentując obrazy:

• przedsionków,
• komór,
• zastawek,
• aorty.

Korzysta się z trybów 2D, kolor Doppler, a gdy potrzeba — także z 3D. Podczas procedury nagrywane są sekwencje wideo oraz wykonywane zrzuty obrazów; w dokumentacji odnotowuje się lokalizację i charakter widocznych zmian. Standardowy czas badania to zwykle 10–30 minut, choć może się wydłużyć przy rozszerzonej diagnostyce lub monitorowaniu śródoperacyjnym. Jeśli pojawi się wskazanie do konsultacji, zespół kardiologii interwencyjnej lub kardiochirurgii łączony jest natychmiast, co pozwala na podjęcie decyzji terapeutycznej w trakcie procedury. Po zakończeniu sonda jest usuwana, a pacjent pozostaje pod obserwacją do ustąpienia działania sedacji; monitoruje się wtedy EKG, saturację i ciśnienie. Lekarz sporządza opis badania i przygotowuje wynik, a istotne uwagi oraz nagrania przekazuje do dalszej dokumentacji i omówienia z zespołem prowadzącym terapię. Całość przeprowadzana jest w warunkach umożliwiających natychmiastową interwencję, ze sprzętem reanimacyjnym dostępnym dla maksymalnego bezpieczeństwa.