Nadżerka szyjki macicy — objawy, diagnostyka i leczenie

Co to jest nadżerka i jak wygląda?

Nadżerka szyjki macicy to powierzchowny ubytek nabłonka na tarczy szyjki. Rozróżniamy dwie formy:

• rzadko spotykaną prawdziwą,
• częstszą rzekomą, zwaną ektopią gruczołową.

Ektopia występuje dość powszechnie i często ma charakter fizjologiczny — bywa też, że ustępuje samoistnie. W czasie badania ginekologicznego zmiana zwykle wygląda jak zaczerwienienie wokół ujścia kanału szyjki macicy i może iść w parze ze zwiększoną wydzieliną. Rozległa ektopia sprzyja nawrotom infekcji i zaburzeniom pH pochwy, natomiast drobne nadżerki zwykle nie dają objawów i bywają wykrywane przypadkowo podczas rutynowego badania czy cytologii. Przy stanach zapalnych zmiana może mieć żółtawe lub białożółte zabarwienie, co przypomina ubytek błony śluzowej. Czasami nadżerkę myli się z nowotworem szyjki, lecz najczęściej jest to zmiana łagodna i przy prawidłowej diagnostyce oraz leczeniu całkowicie wyleczalna.

Jakie są objawy nadżerki szyjki macicy?

Najczęstsze objawy nadżerki szyjki macicy to:

• krwawienia kontaktowe — czyli krwawienie po stosunku,
• plamienie między miesiączkami,
• upławy, które bywają wodniste lub śluzowe,
• zmiany w ilości i zapachu upławów,
• pieczenie i swędzenie w okolicy intymnej.

Te objawy mogą przynosić wyraźny dyskomfort. Bolesne współżycie (dyspareunia) wynika najczęściej z podrażnienia delikatnego nabłonka gruczołowego. Czasem dochodzi także do bólu w podbrzuszu, w obrębie miednicy lub w okolicy krzyżowo‑lędźwiowej. Duże nadżerki sprzyjają nawracającym infekcjom pochwy i zapaleniom szyjki, co z kolei zwiększa ilość upławów i nasila objawy zapalne. Mechanizm tych dolegliwości polega na tym, że komórki gruczołowe stają się bardziej kruche i produkują więcej śluzu — stąd łatwiejsze krwawienie kontaktowe i obfitsza wydzielina.

Warto pamiętać, że objawy są nieswoiste: podobne symptomy mogą występować przy infekcjach, polipach czy zmianach przednowotworowych, dlatego potrzebne są badanie ginekologiczne i dodatkowe testy. Krwawienie po stosunku, plamienie między miesiączkami, obfite lub nieprzyjemnie pachnące upławy, uporczywe pieczenie czy narastający ból to alarmujące sygnały — wtedy warto zgłosić się do lekarza.

Kiedy zgłosić się do ginekologa przy nieprawidłowych krwawieniach?

Każde nietypowe krwawienie warto omówić z ginekologiem. Jeśli pojawi się:

• krwawienie po współżyciu,
• nasilone krwawienie,
• ból,
• objawy ogólne — zawroty głowy czy osłabienie,
• krwawienia kontaktowe,
• plamienie między miesiączkami,
• nagłe zwiększenie obfitości miesiączki,
• krwawienia, które się utrzymują lub nawracają.

Równie istotne są nowe nieprawidłowe plamienia. Konsultacja jest też wskazana przy:

• zmianie charakteru upławów,
• nowych, nieprzyjemnie pachnących lub obfitych wydzielinach,
• pieczeniu,
• świądzie,
• ból podczas stosunku,
• dolegliwościach w okolicy miednicy.

Te objawy mogą świadczyć o infekcji lub innej patologii i powinny skłonić do wizyty. Natychmiastowego kontaktu z lekarzem wymaga:

• nieprawidłowy wynik cytologii,
• dodatni test na HPV.

Nagłe, bardzo silne krwawienie to stan zagrożenia — jeśli trzeba wymieniać podpaskę co godzinę albo występują objawy wstrząsu (bladość, szybkie bicie serca, omdlenia), należy niezwłocznie wezwać pogotowie.

Podczas wizyty ginekolog przeprowadzi badanie oraz oceni tarczę szyjki macicy; w razie potrzeby zleci cytologię, test na HPV lub skierowanie na kolposkopię. Nie warto lekceważyć dolegliwości. Szybkie rozpoznanie pomaga wykluczyć zmiany przednowotworowe i nowotworowe oraz umożliwia zaplanowanie właściwego leczenia.

Jak przebiega diagnostyka nadżerki?

Po wykryciu nieprawidłowości podczas badania ginekologicznego zwykle wykonuje się cytologię — pozwala ona wychwycić komórki atypowe i zmiany przednowotworowe. Kolejnym etapem bywa kolposkopia, podczas której powiększa się obraz szyjki macicy, żeby lepiej zobaczyć nieprawidłowe miejsca. Do uwidocznienia zmian używa się:

• roztworu octu 3–5%,
• testu Schillera z jodem,
• co uwypukla obszary acetowate i te pozbawione glikogenu.

Przy podejrzeniu patologii pobiera się wycinek z podejrzanego miejsca — biopsja jest standardem, bo potwierdza rozpoznanie i pozwala na badanie histopatologiczne. Wynik histopatologii klasyfikuje stany przedrakowe (CIN‑1, CIN‑2, CIN‑3), a ta klasyfikacja wpływa na dalsze decyzje diagnostyczne i terapeutyczne. Równolegle wykonuje się testy na HPV, które wykrywają DNA wirusa; obecność genotypów wysokiego ryzyka, zwłaszcza 16 i 18, zwiększa prawdopodobieństwo progresji zmian. Diagnostyka infekcji obejmuje:

• badania mikrobiologiczne,
• testy PCR,
• mikroskopową ocenę wydzieliny i procesu zapalnego.

Gdy zmiana sięga kanału szyjki lub kolposkopia nie daje jednoznacznych wyników, konieczne może być pobranie materiału z kanału szyjki (endocervical sampling) albo konizacja diagnostyczna — to pozwala na pełniejszą ocenę. Przy rozległej nadżerce dodatkowe badania mają na celu wykluczenie nowotworu przed rozpoczęciem leczenia. Ostateczne postępowanie opiera się na zintegrowaniu danych z cytologii, kolposkopii, biopsji, testów HPV oraz badań w kierunku infekcji.

Jakie są metody leczenia nadżerki?

Nadżerka rzekoma, zwana też ektopią, najczęściej nie wymaga aktywnego leczenia — wystarczą regularne kontrole i badania cytologiczne. Interwencja staje się potrzebna dopiero przy dolegliwościach:

• krwawieniach przy kontakcie,
• obfitych upławach,
• bólach,
• potwierdzonym stanie zapalnym,
• nieprawidłowych wynikach cytologii.

Leczenie farmakologiczne obejmuje leki przeciwzapalne i przeciwzakaźne, które można stosować miejscowo (globulki, maści) lub systemowo (tabletki) w zależności od rozległości infekcji. Terapia pomaga zmniejszyć stan zapalny i przygotowuje zmieniony nabłonek do regeneracji. Istnieje też kilka metod zabiegowych:

• Koagulacja chemiczna polega na naniesieniu substancji drażniących, np. kwasu azotowego lub borowego, co prowadzi do zniszczenia powierzchniowego nabłonka i jego odnowy — nadaje się do małych, powierzchownych zmian.
• Krioterapia to zamrażanie zmienionej tkanki ciekłym azotem; jest to zabieg ambulatoryjny, po którym nabłonek zwykle regeneruje się w ciągu kilku tygodni.
• Elektrokoagulacja wypala zmianę prądem elektrycznym, lecz wiąże się z ryzykiem bliznowacenia i ewentualnego zwężenia kanału szyjki.
• Laseroterapia i fotokoagulacja pozwalają na precyzyjne usunięcie zmian przy minimalnym krwawieniu i lepszej kontroli głębokości — stosuje się je przy rozległych lub nawrotowych zmianach.
• Konizacja jest rozważana, gdy istnieje podejrzenie lub potwierdzenie zmian przednowotworowych (CIN‑2, CIN‑3) albo gdy potrzebna jest pełna ocena histopatologiczna.

Można wykonać konizację nożem chłodnym lub zabieg elektrochirurgiczny (LEEP); technika dobierana jest według rozległości i lokalizacji zmiany, wyników cytologii i testu HPV oraz planów pacjentki dotyczących płodności. Po każdym zabiegu konieczne są wizyty kontrolne i powtarzane badania cytologiczne zgodnie z zaleceniami lekarza. Głównym celem terapii jest usunięcie zmiany, złagodzenie objawów i umożliwienie prawidłowej odnowy nabłonka.

Czy nadżerka zagraża rakowi szyjki macicy?

Nadżerka rzekoma sama w sobie nie stanowi bezpośredniego zagrożenia rozwojem raka szyjki macicy. Ważniejsze jest otoczenie tej zmiany, zwłaszcza obecność zakażenia wirusem HPV. Genotypy HPV 16 i 18 odpowiadają za około 70% przypadków raka szyjki macicy, dlatego dodatni wynik testu na HPV znacząco podnosi ryzyko, szczególnie gdy towarzyszą mu nieprawidłowe wyniki cytologii.

To właśnie badania — cytologia, kolposkopia i ewentualna biopsja — decydują o kwalifikacji zmian do kategorii przednowotworowych:

• CIN‑1 często cofa się samoistnie,
• CIN‑2 i CIN‑3 niosą wyższe ryzyko i zwykle wymagają interwencji, na przykład konizacji szyjki macicy.

Jeśli cytologia pozostaje prawidłowa, a test HPV jest ujemny, prawdopodobieństwo rozwoju raka jest minimalne; przy dodatnim HPV konieczna jest dalsza diagnostyka. Profilaktyka opiera się na regularnych badaniach przesiewowych, szczepieniach przeciw HPV oraz dbaniu o zdrowy styl życia. Rzucenie palenia i zbilansowana dieta mogą obniżyć ryzyko zmian, a szerokie programy szczepień i przesiewów już w wielu populacjach przyczyniły się do wyraźnego spadku zachorowalności.